Thisen Cu Nunnak A Si: Lainu Sining Hoihin Bible Zohthannak

Thisen cu Nunnak hrampi a si

A ni le a caan cu 2010 June thla ni 26 zan zinglei nazi 3 hrawngah a si. Zunin kal dingin ka tho. Ruah lo in ti tamtuk a hung chuak. Sibawi pa nih a rak ka chimhmi ka lungchung ah duk tiah a hung chuak colh. “Ti tampi a chuah ah cun a siloah na paw a fahtuk ahcun siloah thi a chuah ahcun zeitik caan pohah emergency ah nan kal colh lai,”tiah sizung ka kal lio ah a chimmi a si. A hngilh cuahmah lio mi kan pa cu ka vun hloh. “I tim law sizung ah kan kal lai ka ti,” i hngilh tuk lio ah ruah lo in ka thangh tikah khuaruah har in ngangko in a ka zoh. Sau nawn hnu ah “Na zun sawsawh a si lo maw a ka ti,” ti a tla thluahmah mi cu a hmuh ve tik ah a hmawhmang lo in a tho i a thil aa tim. Cun kan herh lai a timi a timh hna i Emergency room cu zinglei sangah kan phan. Leng in an ka nam i sizung cung dot ah an kan chiah. Si an ka ronh, an ka zoh, an ka hramh. Zarhpi ni chunnitlak ka paw a fah chel, a dam chel in ka um. Rawlei ti hlah an ka ti caah ti lawng ka ding i zanlei nazi 6 a hung tlin tucun fah thlorh in a fak cang. Ka nu nih phone chung in bia a ka cah mi ka lungchung ah a chuak. “ Kafa na ngan a fak tik ah Bawipa nih kan caah thihnak fak bik a tuar nak kong tu kha rak ruat. Na nganfah nak na ruah ah cun a fak chin lai i na celh lai lo. Jesuh Khrih nih na caah a tuarmi le an dawtning kong na ruah lai  i na nganfaknak zong a mah sinah na chiah lai, cun nu a si mi paoh nih an tuar cio mi a sin ko caah na ha cang naa rial lai,” tiah ka nu bia cah ka lungchung ah a hung chuak. A fah tuk ve hrat caah a cancan ah cun ka hram ruangmang ve tawn. Zan nazi 9 tuah cun Pathian thawngin damten nau mui kan hmuh. Ka tangah Siang Tha Par an vun chiah i ka nganfah nak zong a lo dih. Kaa pom i Pathian sinah lomhnak ka chim. “San a tlai lomi na fanu pum in nunnak thar na chuah ter caah Bawipa kaa lawm tuk,” tiah Bawipa sinah thla ka cam. Thi le hlam a chuak mi cu baltin in an donh. Hmuning law cu thi a tih tuk mi ka si caah mah hngallo in ka um men hnga. Thlahnih chung zeihmanh tuan lo in inn ah kaa cong. Nunnak thar caah a chuakmi thisen cu a va sunglawi hringhren dah.

Thisen le Nu Bible nih a chimning

            Kan Bible ca chungah nunnak thisen, nu chungin a chuak tawn mi (nature) ruangah nu hna cu nauta deuh in ruah an rak si. Judah mi hna nih nuphung a thei lio mi nu cu a thainglo ah an ruah hna i an nuphung theih a dihin thiannak caah thawinak an rak tuah tawn. Leviticus 15:19-30 chungah cun;

Nu nih a nuphung tawn  a hngalh tikah, ni sarih chung thianglo in a um lai i ahohmanh a mah  a tawngtu cu zanlei tiang thainglo a si lai. A thianlo chung i a ihnak paoh cu thianglo a si lai; a thutnak paoh zong thianglo a si lai. Ahohmanh a ihnak a tawng paoh cu a hnipuan kha  a suk lai i ti in aa kholh lai i zanlei tiang a thianlo awk a si lai. Cun a thuthnawhmi thil zeihmanh a tawngtu cu a hnipuan kha a suk lai i ti in aa kholh lai i zanlei tiang a thianlo awk a si lai; ihkhun siseh, a thuthnawhmi thial zeipaoh siseh, a tawngh tikah zanlei tiang thianglo a si lai. Cun pa ahohmanh nih a mah he a ih i a thian lonak cu a cungah a um ahcun cu pa cu ni sarih chung thianglo a si lai i a ihnak ihkhun paoh cu thianglo a si lai. . . . Sihmanhsehlaw a thichuahnak kha a thian ahcun ni sarih a rel lai i cu hnuah cun a thiang lai. Cun niriat ni ah cun thuro pahnih maw laileng no pahnih dik a lak lai i tlangbawi sinah, tonnak thlam innka ah cun, a rak put hna lai. Tlangbawi nih pakhat cu sual thawinak caah, a dang pakhat cu khangh thawinak caah a thawi hna lai i amah cu Bawipa hmaiah thichuah i a thian lonak caah cun tlangbawi nih remnak a serpiak lai, tiah a um.

            Judah miphun hna nih nu chungin a chuakmi thisen cu thianglo ah an rak ruah caah nuphung an theih dih tik hmanhah raithawinak tuah hnu lawnglawng ah nu cu a thaing mi ah an rak cohlan hna. Cu lawng siloin nu nih fa an ngei tik hmanhah nu a si ahcun ni 14, zarhhnih chung thianglo ah an ruah hna cu hnu ni sawm ruk le ni ruk an rel rih i cu hnu lawngah raithawi nak an tuah i an thiang tiah an zumh. Asinain fapa a ngeih a si ahcun ni 7 (zarhkhat) chung thiang lo in a um lai, cu hnu ah ni sawmthum le nithum chung a thianlo nak aa peh lai. Cun  raithawinak a tuah lai i a thiang lai tiah (Levi 12:2-7) chungah hmuh khawh a si.

Bible ah nu hna an thichuah ruangah thianlonak siseh, takvun damlonak ruangah thianlonak le a dangdang thianlonak kongah an thian lo chung, an thianhlim nak dingah tuah ding pawl cu aa tial ko hna nain zei ruangah dah mahbantuk thil hna hi thianglo ah an rak ruah hna timi kongah zei hmanh chimmi a um lo.  Chimduhmi cu a thainglo mi kong cu chim a si lengmang nain an thianlonak a ruang fianternak kong Bible ah a um lo. Cu kong he pehtlai in a hmasabik dothlat tu a si rua tiah ruahmi Luzato (1871 kum) nih Interpretation of Torah (Nawlbia cauk hrihfiahnak) timi a rak tial an ti i mah ahcun thichuah, takvun damlo nak le zei dangdang thianlonak zawtnak tiah Leviticus cauk chungah aa tial mi pawl hi thihnak he aa pehtlaimi (aa naih tukmi) an si hna caah a thianglo mi zawt, damlonak ah ruahmi an sinak a ruang a si tiah a rak ti. A sinain Klee timi nu nih cun thihnak he aa pehtlaih caah nu chungin a chuakmi thi kha a thianglo tiah Israel minih an rak zumhnak a si lai tiah Luzato nih a chuah pimi zumhnak cu a hmanlai lo tiah a rak el ve. A nih a chim ve ning ahcun nunnak thar semnak le thi hi aa pehtlai tiah Israel mi nih an rak ruah ca tuah nauinn chungin a chuakmi thi hi a thianglo tiah an rak zumhnak a hrampi a si theu lai tiah a ti.[1]

A cunglei pahnih he kalh ngaiin Kauffmann nih cun Israel miphun hna nih nu chungin a chuakmi thi a thianglo tiah an ruahnak hrampi hi Ancient Near East zumhnak in a rak  chuak mi a si lai tiah a ti. Asinain a chimmi ah a derthawm deuh nak cu Israel miphun hna nih nu chungin a chuakmi thi a thiang lo an tinak hi Ancient Near East pawl an rak zumhnak in aa thok tiah a chim ko nain zeiruang ah dah Ancient Near East pawl nih a thiang lo tiah nauinn chungin a chuakmi thi cu an ruah timi cu a phi a chuah kho ve hlei lo. Ancient Near East pawl nih an pathian le minung kar pehtlaihnak ah harnak pe tu deuh tiah an ruahmi paoh kha thianglo tiah an rak ruah hna. Cucaah nu chungin a chuakmi thi cu pathian he pehtlaih nak ah thianter lonak a chuahpi tu a si timi an zumhnak ruangah a thainglo tiah an rak zumhnak a ruang si dawh a si a ti. Asianin Ancient Near East pawl ruah ning bantuk si loin Israel minih a thianglo tiah an ruah nak tu cu pumsa thianhhlimh nak kong lei hoih deuh in an i chimh cawnpiak mi a si lai tiah a ti.[2] Cu a chimmi zong cu tlamtlin nak a ngei hlei lo zei catiah cun Israel miphun pawl tuanbia kan zoh tik ah an thianlo chung kha Pathian he pehtlaih khawh a si lo. Tlangbawi nih raithawinak a tuah hnu hna na thiang tiah ti hnu lawnglawng ah Pathian biak khawh le Pathian he i pehtlaih khawh  a si. Cucaah a fiangngai mi cu pumsa thainhhlimh nak he aa pehtlai mi lawng a rak si lo ti hi a si ko. A tawinak cun Bible ah nu nauinn chungin a chuakmi thi cu a thianglo tiah aa tial ko nain a thianlo nak a ruang cu tial a si lo zei ruang set ah ti zong fainter nak a um hlei lo. A tanglei ah Israel miphun nih nauinn chungin a chuakmi thi a thianglo tiah an rak ruahnak aa thoknak hrampi phunhnih in langh ter khawh ka vun zuam lai.

1  Nu Chungin a chuakmi thisen a thianglo timi zumhnak cu Isareal miphun nih an pawngkam zumhnak an i lakmi a si timi ruahnak

            Biakam hlun cauk dothlattu tamdeuh nihcun Israel miphun hna nih nuchungin a chuakmi thi a thianglo tiah an ruahnak cu an pawngkam miphun hna nih an rak zumh caah cu an pawngkam minung pawl zumhnak cun a si ti hi an cohlan mi a si. Scholar cheukhat nih cun Israel mi nih a zeiset hi dah an pawngkam zumhnak sinin an i lak i zei tiang hi dah an mibu hrangah an hman ti mi kha an zoh tii i an hmanning cio kha epchunh nak an tuah. Cutik ah Israel miphun hna le an pawngkam miphun hna sining ah an i dan cemnak a si ko tiah an rak ruah mi cu Israel miphun cu Pathian pakhat lawng a bia mi an si i an pawngkam mi phun hna cu pathian tampi a biami an si nak ah hin an i dan bik nak a si an ti. Scholar cheukhat ve nih an Pathian biakmi ah i dang ko hmanh hna sehlaw an zumhning le an nunning ah tampi khahnak an ngei ve ti cu el awk tha lo in a um ko caah nuchung in a chuakmi thi kong ah Israel minih a thianglo ah an hmuhnak a ruangbik cu an pawngkam ummi miphun hna zumhnak in aa thok mi a si ko lai tiah an ti. Asinain Israel miphun hna le an pawngkam ummi mibu hna an nunphung an zoh ti tikah an catial ah siseh an zuksuai mi ah siseh i khahlo nak tampi a um thotho ve caah cu zong cu cohlan har ngai ah ruah a si than hoi. Cohlan thlu awk a tlakmi zumhnak cu a si fawn lo.[3] Azei si pohah nihin tiangah mi tam deuh nih an zumh mi cu cu tik caan bak in nauinn chungthi a thianglo timi zumhnak hi aa thok ko ti le khoi ka set in aa thok ti cu theih khawh a har tuk hringhren mi a si. Asinain theih khawh nak tiang an dot hlat tik ah nu chungin a chuakmi thi a thainglo timi hi hlanlio Israel miphun hna an pawngkam a rak ummi miphun hna nih chimchin mi tuanbia le phungthluk ah a rak um diam cang mi a si ti caah cucun i thok dawh a si ti tiang hi an chim khawh mi cu a si.

            A tawinak bik le a fawinak bik in chim ahcun Israel miphun nih nu chungin a chuakmi thi a thaing lo an rak ti hlan piin an pawngkam ah a rak ummi miphun hna nunphung, zumhnak le sining ah hram thuk piin a rak thla cangmi zumhnak a si tihi a si. Cu nunphung cu i lak in Israel mi zong nih thianglo ah vun pom dawh an si.

2. Minung kong le nunphung kong a cawngmi hna nih an hmuhning

            Pahnihnak ah tawi tein langhter ka duh mi cu minungkong a cawngmi hna (Anthropologists) pawl le (traditionists) pawl nih an rauhning kong hi a si. Hlanlio minung hna an nunphung kong hlathlai nak an tuah tik ah le minung hna an sining zoh tikah thianlonak phung timi hi minung tuanbia hramthok in mibu kip nih rak i ngeih mi phungah a rak um diam cang mi, a um lio cuahmah mi le a um lai dingmi phung a si an ti.[4] Robertson Smith nih  a thianglo mi tiah ulh mi caah taboo timi biafang cu a rak hman. Taboo timi cu mibu bukhat nih silole miphun pakhat nih tonghtham lo dingin, hrial dingin ruahmi thil pakhatkhat siloah  hmunhma pakhatkhat siloah minung pakhatkhat kha a sawh mi a si. Cu taboo timi a thainglo tiah ruahmi, hrialphung a si, ulh phung a si tiah ruahmi ahcun nu hna an nau inn chungin a chuakmi thi hi hlanlio minung tuanbia zoh tikah a thianglo mi a si tiah ruahnak a rak um diam cang mi a si caah cu ka cun hram a rak thla i Israel miphun hna nih a thianglo tiah an cathiang chungah an rak langhter nak hi a si lai tiah zumh a si. Cu a thianglo tiah ruahnak a rak ummi nih cun mibu nunnak ah hram thuk ngaiin a rak bunh tikah nifatin mibu nunnak lawnghmanh ah si ti loin kan zumhnak tiangah a lanh pi theu tawn.[5] A tawinak cun biaknak chungah a thianglo tiah nauinn chungin a chuakmi thi ruah a hung si hi biaknak chung ah an rak ruah hlan piin mibu nih a thianglo tiah rak chimmi le rak ruah ciami, an nunphung chungah hram a rak sih diam cangmi a si ti khi a si ko.

            Mauss nih cun kan pum cu kan zaatlang nunnak nih fiangngai in a suai mi thlalang a si tiah a rak ti. Cu a rak chimmi bia cu i lak in Mary Douglas nih a thainglo timi ruahnak phung nih aa tinh bik mi cu mibu pi damnak caah le pawngkam thatnak, zohkhenh felnak caah a si i mibu chungah nautat mi, santlai lomi tiah thleidan nak caah a si lo tiah a rak ti. Phundang in chim ahcun Mary Douglas nih cun a thianglomi cu thil hnawmtam mi le a umnak dingah a um lo mi paoh kha a si ko tiah a ti. Cu zumhning le ruahning cu miphun kip sinah a rak ummi a si a ti. Asinain phunkhat le phunkhat kan i dannak tucu mibu cheukhat nih cun cucu an hrial hna i mibu cheukhat nih cun thil biapi pa ah an ruat lo i biapi pa zongah an chia fawn lo a ti.[6] Pipa tukin aa chiahmi mibu nih an i buaipi i minung pakhat le pakhat karlak ah theidannak tiang a chuah ter nain a ruat duh lemlo mi mibu tu nih cu zei zongah an chia lo i buainak zong a chuah pi ve lo a ti. A hmanngai mi a si ram thangcho le mi thangcho cang mi hna nih cun hi kong hi ceih ding hmanh ah ruah ti lo mi a si.

            Douglas zumhning zong cu a tling thlu lo tiah Meigs nih a el ve. Thil pakhatkhat a umnak dingah a um lo mipaoh le a thurhnawm mipoh a thianglo tiah a tlangpi in kan ti kho lo. Thil zei maw cu an umnak ding lo ah kan chiah bu ko zong ah zoh a co mi le a thurhnawm lomi an um thotho ko tiah a el. Nauinn chungin a chuakmi  thi cu a thianglo kan ti ko lio ah cu nauin chungin a chuakmi thi a um lo ah cun Pathian thluachuah nau pawi le nau neih khawh a si ve thotho lo a ti.[7] A chimmi hi a hman ngai ka ti. Nunnak aa thoknak cu thisen a si i cu thisen lo cun nunnak aa thok kho lo. Cucaah nunnak le thihnak kong he aa pehtlai mi a si caah nu nauin chungin a chuakmi thi cu a thianglo tiah kan ti kho hnga maw? Hi kongah hin mipi hi kan biapi ngaingai.  Zeicatiah cun mipi cu hi kong ah biathlek tu kan si.

            Hi kong he pehtlai in Buckley le Gottlied nih cun taboo timi biafang ruangah thianlonak a rat a si ahcun taboo biafang cu ta timi “min va bunh” le pu timi “sining hoihin” ti sullam a ngeimi biafang pahnih komh in a ra mi a si caah sining hoih in min bunh timi sullam a ngei mi a si. Cu nihcun a thianglo rumro mi lawng a sawh lo. Taboo timi a mah biafang bak nih hin palhnak, thianlonak a ngei lo i thiannak, palhlonak zong a ngei hlei fawn lo. Thil pakhatkhat kha mibu nunning hoih in a sullam chimtik ah a nak kho mi a si bantuk in a rang kho mi zong a si fawn ti khi a si ko.[8] Cucaah cun thianlonak kong ah hmanmi biafang hi kan nunphung chungah kan hman tikah kan sining hoih in a sullam kan fainter ruangah thiltha zong ah kan chiah khawh i kan nunphung le sining ruangah thil thalo zongah kan chiah khawh mi a si ti hi minung kong le nunphung kong a cawngmi hna nih an ti ning cu a si. Phundang in chim ahcun nauinn chung thi cu a mah kokek sinak ah a thiangin a thur lo. A hrilhfiah tu minung le mibu nih a thiangah kan chiah ahcun a thiang ko i thianglo ah kan chiah ahcun a thiang lo mi a si ko ti khi a sawh mi cu a si. Amah thi kokek nih thiannak le thianlo nak a ngei lo a hrilhfiah tu hrihfiah ning hoih in sullam a ngei mi a si ti hi a si.

Lainu le Thisen

            Laimi zong kan nunphung ah nu nauinn in a chuakmi thi cu a thianglo mi ah ruah a rak si. A tu zongah a si peng rih ko. Cucu kan zumhning le kan tuahphung tete ah hin tampi a lang. Tahchunhnak ah thingthei a tlai a thaw ngaimi zong lawh a cut tikah nu thi a ngei lio mi a kai ah cun a pang a chia tiah kan zumh i a hmaikum ahcun a tlai a tha ti lo tiah kan ruah. Cintlak nak lei kongah theihmi le cawnmi ka ngeih ve lo caah tampi ruah nak ka chuah pi kho lo nain si dawh a si ngaimi cu mah thingthei nih a duhmi dat hna kan pek khawh lo ahcun theitlai tha tlai ding cu a si kho ve lo mi a si. Cun thingthei kung pakhat cu a tlai kho lo. Tlaiding a si cang ko nain thei a tlai lo ahcun nu thi  an neihnak hni kha suk lo in an fenh hna i fungin an tuk hna tikah thingthei tha a hmaikum ah a tlai tite hna hi laimi nih kan rak i nun pi i cu ti zong cu kan rak tuah tawnmi a si. Phundang in chim ahcun mah thingthei cu tlai na cucang ko nain ziah na tlai lo tiah ningzak mualpho in kan tuah tinak khi a si. Keimah pumpak hrimhrim nih hi thil an tuah tawn mi hi ka hmuhton mi an si. Cun ramvai mi pa zong an nu thi a ngeih lio ah ram a vaih ah cun sa a kap kho lo ti te hna in rak ruah a si. Cun a cheu hna nih cun nupi le thi ngeih lio i ramveih cu i khawhden nak a si ti hna in an zumh.[9]

 Cu vialte kan rak i nunpi diam cang mi kan nunphung nih a kan nenh tik ah Khrihfa kan hung si hnu zong ah nu pastor cu pa pastor tluk in kan hmu hna lo. Ordination te hna zong hlanlio deuh ah cun va a ngei ti lo i a thi a dih cangmi, phundang cun a thi deng cang mi nu lawng Khrihfabu nih rak pek a si. Rian an tuan kho set ti fawn lo ordination an pek hnu hna ah a ruangcu an der thawm tuk hnu a si cang i cutik ah nu Rev. pawl cu san an tlai lo tiah kan ti than hoi hna. Voidang zongah ka tial lengmang tawn bantuk in ordination cu riantuan khawhnak ding caah pek ding a si deuhmi khi a si. U pat tuk hnu riantuan khawh ti lo hnu thazang um ti lo hnu hna ah cun zeihmanh pek thahnem lo a si. Fianghlang ngaiin thleidan nak a um ti cu chim awk a tha lo nain nauinn chungin a chuakmi thisen ruangah nu cu niam deuh ah chiah kan si zungzal. Khrihfa lawng si loin kan pawngkam zumhnak Buddhist pawl zong nih an pura a san deuh nak pawl le hmun cheukhat ahcun nu cu kai khawh a si lo tiah ca hna an tar tawn. Cun nuhni cu cungsang ah thlai phung a si hoi lo. Vawlei hri te lawngah zaar phung a si tiah ruah asi fawn. Culawng si lo in nu cu hmailei ah pathian a va si te khawh nak ding caah cun pa in a chuah hmasa a herh ti hna ah an ruah caah Buddhist nu tampi nih thla an cam tawn mi cu ka hmailei ah cun pa in hrin mi ka si khawh nak hnga tiah thla hna an cam tawn.

A ngaingai ti ahcun nauinn chungin a chuakmi thi cu nu hna kan dam hmechunh nak a si. Thichia chuak lo in a um ah cun nu caah cun nau inn zawtnak ngeih a fawi ngaingai. Cun fa nu fa pa Pathian thluachuah an si kan ti lio ah nu hi nauinn chungin a chuak mi an thi um hlah seh law fa zong ngeih khawh a si fawn hnga lo. Kan ruahnak le kan zumhnak laimi nih kan thlen a hau cang. Nu chugnin a chuakmi thi cu a thianghlim mi le nunnak thisen a si tiah kan cohlan ahcun Pathian nih a mah mui keng in a ser ve mi hna nu hna hi u pat hmaizah nak le dawtnak kan pek hna awk a si. Kan nautat hna ding an si lo. Kan dawt hna i an zawn kan ruah hna dingtu a si deuh. Zeicatiah Pathian nih a hleiin nunnak thar chuahnak ding caah rian pek mi kan si.

Biatlang Kawmnak

            De Beauvior nih a rak chimmi cu nuin hrin kan si lo, nu ah ser kan si deuh a ti. Thil pahnih in a then. Cucu sex (sining kokek) le gender (nunphung, pawngkam nih si termi) tiah a then. Nu kan sinak kan kokek ah hin zeihmanh a thianglomi, sualnak a um cia mi a si lo i kan nunphung le pawngkam tu nih nu cu cutin a um awk a si tiah sermi phungphai an ngeih mi tunih a kan nenh i a niam mi ah chiah kan sinak a si a ti.[10] A hmanngai nu cungah kan ruahnak kan thlen caan a cu cang.

            Kan Bible chung zongah Levi 17:14 ah cun, “Zeitintiah titsa vialte nunnak cu thi cu a si,” a ti. Cun Deuteronomi 12:23 zongah “A thi bel kha ei hrimhrim hlah u; Zeicatiah thi cu nunnak a si i nunnak cu sa he nan ei lai lo,” a ti. Cun Genesis 9:4 ah “Asinain sa kha a chung i thi a um lioah cun nan ei lai lo, zeicatiah nunnak cu thi cu asi,” tiah a ti ve. Cucaah Pathian nih Israel mi cu saram thi ei zong a rak thloh hna. Zeicatiah thisen cu nunnak hram a si caah a si. Saram thi hmanh kan sunhsak ah cun nunnak aa thoknak nauinn chung thisen cu upat tihzah chinchin ding khi kan si.

            Bawi Jesuh Khrih hrimhrim zong nih Matt 26:28 ah “Hihi ka thi a si, biakam fehternak thisen, sual ngaihthiamnak ca i mi tampi ca i thletmi cu a si,” a ti. Cun Hebrew 13:12 ah cun “ hi ruangah hin Jesuh zong kha, hau lengah a thih kha  si i cucu a thi in mi kha kan sualnak thianhpiak a kan duh caah a si,” a ti.  IJohn 1:7 zongah “ sihmanhsehlaw ceunak chung i a um bantukin kannih zong ceunak chung i kan um ahcun pakhat le pakhat hawikomhnak kan ngei i a fapa Jesuh thi nih khan kan sualnak vialte in a kan thianh,” a ti. A mah Bawi Jesuh Khrih hrimhrim zong a nu Mary chungin Mary thisen hmangin misual nang le kei tlanh awk ah hi vawlei ah a rak chuak ve mi a si (Mat 1:18-23; Lk 2:1-7). Cucaah nu nauinn chung in a chuakmi thisen cu thisen thiang, dawtnak thisen, remnak thisen, nunnak aa bunhnak thisen le luatnak thisen a si. Thisen cu mivial te kan nunak a si.

                                                                                                        

Theihternak: Chin International Women Magazine ah ka tialmi a si. Ca kan post khawh lonak kumkhat deng a si. Kumkhat chung taktak cawlcangh nak um lo cu tiah magazine a rel rih lo mi caah a huammi relding in ka rak post.

---

[1] Van der Toorn, From Her Cradle to Her Grave: The Role of Religion in the Life of the Israelite and Babylonian Women (Sheffield: JSOT Press, 1994), 49-65.

[2] Kauffman cauk chungta lak in C.P Wright nih a tialmi, The Disposal of Impurity: Elimination Rites in the Bible and In Hittite and Mesopotamian Literature (Atlanta, Georgia: Scholars Press, 1987), 275-277.

[3] Janet Lee and Jennifer Sasser-Coen, Blood Stories: Menarche and the Politics of the Female Body in Cotemporary U.S Society (London and New York: Routledge, 1996), 22.

[4] Ibid., 23-25.

[5] W. Robertson Smith, Lectures on the Religion of the Semites (London: A and C Black, 1914). Mah kong hi Tarja S. Philip, In the Bible; Fertility and Impurity timi cauk (New York: Peter Lang Publishing, 2006),9 ah a tialmi lak chinmi a si.

[6]Mary Douglas, Purity and Danger: An Analysis of Concepts of Pollution and Taboo (London: Routledge & K Paul, 1966), 41-57.

[7] Philip, 12.

[8] Buckley and Gottlieb, Blood Magic: the anthropology of Menstruation (Los Angelis, California:  University of California Press, 1988), 1-50.

[9] Biak Tha Hnem, Towards a Chin Woman’s Body Theology with Special Reference to Menstruation and Childbirth (Hong Kong; Chinese University of Chung Chi College, Unpublished Master of Theology Thesis, 2009), 43-45.

[10] Simone de Beauvoir, The Second Sex (New York: Bantam Books, 1964), 5-6, 60.

Beautiful Star of Bethlehem

Sweet December!

Biaknak Hmurka a kan lengmi nan zapi cungah kan i lawm. Pathian nih daihnak in pe ko hna seh. December cu kan Bawipa Jesuh chuah thla tiah kan hmanmi a si caah, Khrihfami kan caah cun "a thlummi" thla a si. Tukum Khrismas nan hmannak cio ah sunglawite in hman i zuam cio u.

A tanglei hla hi "Bethlehem Arfi Iangngei" tiah Laihla in an leh. A tha ngaingai, rak ngai ve hmanh, a tha na ti ve ko lai dah.

Nuhmeinu Thawhlawm

Luka 21:1-4; Marka 12:41-44

Hi nuhmeinu thawhlawm kong hi Marka le Luka nih an tial veve. An pahnih in caang li veve an tial. A konglam hi a tawi ngai nain, nihin tiang ah "thawhlawm" kong chim paoh ah, "thawhlawm" ca thlacam tikah chim ngaingaimi a si.

Mirum nih an thawhlawm an thlakmi kong ah Jesuh nih an thlak ve awk a si lo tiah a chim lo. A chimmi cu an thlakmi thawhlawm hi "an chawva a hleivuang kha pei an pek ko cu" tiah a ti.

NAIN nuhmeinu nih cun "phaisa sen pahnihte" a thlak ve. Jesuh nih nuhmeinu thawhmi hi a dang thawhmi nakin a tam deuh tiah a ti. Hika ah a tlawm le tam kha siloin an hmuhmi chungin (tuak in) aho nih dah tam deuh a pek ti kha Jesuh nih a zohmi cu a si.

Tahchunhnak ah, mirum pa nih 1000 a ngeih i, cu chung cun 100 a pek. Midang pakhat nih 500 a ngeih i, cu chung cun 60 a pek. Aho nih dah tam deuh a pek. Jesuh nih cun 500 a ngeitu pa tiah a ti lai. Aruang cu anih nih cun cheuhra cheukhat leng a pek.

Hihi nuhmeinu thawhlawm thlakmi zohchun in Jesuh nih a kan cawnpiakmi cu a si.

Jesuh nih thawhlawm kong ah "thlawmte" kha a tam deuh a ti nak a si lo. Ngeihmi chungin tam deuh pek kha a tha a ti duhnak a si deuh.

Nuhmeinu nih cun "a nunnak ding ca i aa chiah mi kha pei a dihlak in a pek cu" tiah Jesuh nih a ti.

Jesuh nih "nuhmeinu" a si caah le "tlawmte" a pek caah a lawmh hi a si lo. A lawmhnak cu nuhmei hmanh sisehlaw, a dang bochan ding hmanh ngei hlah sehlaw Pathian caah cun "a dihlak" in a pek sian caah a si.

Thlacam Nun

Pathian A Thatning

Nihin cu rian ka tuannak sikhan ah mizaw tamnawn te an ra. Nu pawl an i piahnak a si caah nu lawngte an si. Nu pakhat cu a min ka vun auh i a rak lut, ka vun chonh i a hmai cu aa nih ter ko nain a thinlung a rit ngai ti ka theih. A thi ka check, a taklinh te pawl ka check, a zun ka check dih in khan chungah ka chiah i a konglam cu computer ah ka vun khumh. A kum ka zoh i 24 a si. A nauinn ah damlonak a ngeih caah biospy an tuah cang mi a si a that hlei lo caah dot dang tuah than ding in a rat cu a si. A tih tuk ti ka thei caah a khan chungin ka chuah lai te ah na thil rak i thleng law zeizong te Pathian kut ah ap ko a tha ko lai tiah tha ka pek ta. Pathian cu a thei nain Khrihfa tha cu a si lo. Kaa pum bal lo a ti. Cuticun kei ka chuak i sibawi te nih an tuah dingmi an rak tuah. Nazi cheu hrawng a rauh hnu ah a rak chuak than. Sikhan a hmailei thutnak lei ah kei rian ka tuan lio a si a ra i ka sinah, " thazang na ka pek caah kaa lawm. Pathian nih a ka um pi taktak ko, ka rat leiah cun tihnak in ka khat, a sinain ka kir lei tuah cun hnangam nak in ka khat" tiah a rak ka ti. Pathian ka umnak hmun le ka tuanmi rian chung tein na thatnak au pi khawhnak caantha ka hmuh caah kaa lawm tiah a kal hnu ah Bawipa sinah lomhnak bia ka chim ve.

Thawngtha a rak kan phorhtu US ramah Bawipa nih a kan chiah hi Bawipa caah missionary tuanding in a kan fial mi kan si ko. Hlanlio ah cun an mah nih thawngtha an rak kan chimh nain nihin ah cun minung tampi cu an min lawng Khrihfa an si cang. Pathian bochan duh nak taktak thinlung zong a um lo i an duh poh in an tlong leng ko cang. Sikhan i rian ka tuan caan hi a tawi ngai nain minung tampi sining a hlei in US an nunning tampi Bawipa nih a ka chimh. Mizaw thar kan ngeih tik poah ah pa pazeizat he dah nu va nan si bal timi kan hal tawn hna. An konglam tling kha computer chungah chiah zungzal a si caah. Caantam pi cu ka awlok a chong, an ka leh mi ka theih ah ka mit zong a kau dih tawn. A cheu hna cu 20 leng an si. Mitam deuh hi a tlawm lei in 5 tal he cun i thium tung lo in nu va an rak si hna (an kan chimh mi chung hmanh ah, an chim lo mi hna a um ah cun an tam chinchin ko lai va si kaw).

Khua ka ruah lengmang tikah ka fa le caah an thannak ding vawlei ka zoh i ka lungre a thei cia. Cucu voi tam pi zong ka chim tawn mi a si. Laimi kan nunphung le Khrihfa phung kan kal pimi hi cu a rak i dawhtuk hringhren. A thiangmi thitumh nak kan tanhning le kan sunsak ning. Va le, nu pi le cungah zumhtlak kan sining (micheu cu an si ve lo men lai nain a tamdeuh in ka chimbia a si). Hi kan nunphung hi midang nunphung nih a dolh sual nak hnga lo fek tein kan biaknak leiin le kan nunphung nih dir pi peng hram seh law tihi ka saduhthah taktak a si.

Zei rian kan tuan zong ah Bawipa nih caankhat, caanhnih te cu a thawngtha bia chimding ah caan a kan pek cio ko. Hi bantuk caantha kan hmuh mi hi hmanthiam i zuam cio hna u sih. Si lei hi ka cawn bal mi zong a si lo, ka thiam mi zong a si lo, ka tuah bal mi zong a si hrimhrim lo nain Bawipa nih thluachuah a ka pek ti hi 100 ah 100 in ka zumh. Sau zong a tuan ding ka si ti lo. Nau ngei ding kan si caah thla 5 chung te lawng ka tuan caan hi a si. Cu chung ah hin a caancaan ah kan tuanti hawi mirang hna aa rem lo mi hna karlak zong ah Bawipa nih remnak bia a ka chim ter. An caah thla zong a ka cam ter. San ka tlaih lo tuk bu ah an ka bochan i ka tuan hawi zong nih an biathil zong an ka chimh lengmang. Aa uah ngai mi sibawi le minih an rembak lo mi sibawi he zong rem tein rian a ka tuan ter khawh. Mualpho nak um lo tein Bawipa nih ka nun a zoh khenh. Pathian a thatning le a dawtnak ruah tik ah lunglomh nak chim lo in ka um kho lo. Hawi bantuk in hlawhtha pi ka hmu lo. Asinain laimi tampi caah ka si khawh tawk in thathnem nak ka chuah pi ko tiah kaa ruah. Laimi cu kan i lawm tiah an chim bal lem lo nain an caah santlai thahnem in Bawipa nih a ka hman ko ti ka hmuh i kai lawm ngaingai. Laimi ca lawng si loin mirang le Spanish hna ca zong ah Bawipa nih a thatnak chimnak caan tampi a ka pek. Bawipa zeizong vial te hi na sunpar nak caah si seh law na thatnak hi a phuang zungzal kho tu kan si cio khawhnak hnga fim kan chim law kan cawn piak ko timi hi ka thlacam nak a si.

Dawtnak nih Fahnak a Chuahter Tawn

Mi pakhat hi na dawttuk ah cun silole a zawn na ruah tuk ah cun na ruahchan ning bantuk in thil a can lo tik ah na lung a fak tuk lai. Lungrethei ngai zong in na um lai. Cun mi dang zong nih fah nak in pe ko hmanh hna seh law na dawtmi nih fah nak an pek mi hi fak khun in tuar khawh a si. A ruang cu na dawttuk caah a si. Thiltha na chimh, a tuah duh lo tik ah na lung an fah ter khun fawn lai. Cu thil vial te cu dawtnak ruangah a si. Khirhfabu zong, khua le ram le miphung zong hi mah bantuk cun a si. Kan dawt tung, kan dawt tluk le thangseh ti kan duh tluk in thil a caan lo tik ah lung a fak, tha te hmanh in i hngilh khawh a si lo.

Kan dawt lemlo mi nu/pa cu kan thinlung ah a um lo i zei a ton poah zong ah kan zei a poi lo ngai men lai. A ruang cu kan i pehtlaih tuk lo le kan dawttuk lo caah a si. Sianginn kan rak kai lio ah kan hawi pa Cate (Tuan Za Kip Thawng) nih hla a rak phuah i hawitha cu ral an si a rak ti. Cu lio ah cun ka nih a rak chuak tuk i hawitha ral an si bal lo tiah ka rak el bal. Asinain caan tampi ah ka kawi ka ral ah a tla timi ka chuak theu lengmang tawn. Ka kum a u pa deuh i kaa fiang chin lengmang.

Cucaah cun kei cu mi dawttuk zong kaa tim ti lo, Khirfabu le zei dangdang ah va tan tuk zong ka huam ti lo. Lungfah ter tu an si lengmang tung i cu nak cun nuam ten, lungdai ten an kong zong thei lem lo le ceih lem lo ten um ko cang ning law ka ngan a dam deuh lai tihi ka ruat tawn. Dawtnak nih hin chimkhawh lo mi fahnak a chuah ter theu tawn.

Sal an silo Fimchimtu saya/mah an si

Nihin ah ka hawinu State dang a ummi he kan i chawn. Bia a ka ruahmi tampi lak ah an khua ah pastor an rak lak lio ah laimi kanpa bik Rev.Dr. S. Hre Kio nih a chim tiah a ka chimhmi te hi carel tu hna dih lak ka sia nan herh ve caah le Pathian rian a tuantu kan pastor te cungah kan lungput dingning zong a si ko tiah ka ruah caah ka vun tial nak a si. Dr. Hre Kio nih a chim a timi cu;

American ramah cun kan pastor te hi kan lakmi hna an si ti phunin duh poah fial ding ah mipi nih kan ruah tawn. Pastor te cu kan duh poah kan fial hna dingmi kan sal an si lo. Pathian ram kauhnak caah rian a tuan dingmi Pathian sal le tu an si i kannih nih cun fim a kan chimtu, a kan cawnpiaktu saya/mah tiah kan hmuh khawh hna le kan u pat hna a hau a ti. Cuti kan u pat hna lawnglawng ah Khrihfabu zong a thangcho lai i hmaiah a kal kho lai tiah a ti, tiah a ka chimh.

Mah hi Dr. S. Hre Kio chimmi hi thil te tuai te a lo ngai nain kan lungput hi kan pastor te cungah zei tluk indah a biapit timi cu a langh ter. Kan umnak cio ah teh kan pastor te hi Pathian sal an si tiah saya bantuk in maw kan hmuh hna asilo ah kan sal an si tiin dah mah duh poah fial ding ah kan ruah hna. Laimi tampi cu kan pastor te santlaih lonak, tlamtlin lonak chim ah kan kaa a thaw ngai nain kan pastor te nih zeidah an herh i zeitin dah an khuasak ning a si titu cu a zoh piak duh bal lo mi kan si tawn. Har ngaiin kan chiah fawn hna. Kan herhmi kan chimh poah ah kan bawm kho seh ti kan duh fawn. Cun appointment kan ngeih mi vial te hi kan kal pi dih seh law ti kan duh fawn. Minung 30/40 hrawng a si mi member caah cun a si kho men ko lai nain chungkhar a tam i member a tam cang mi Khrihfabu caah cun pastor pakhat nih a za pi tein a tuah khawh ding ti hi cu minung cio kan si caah kan si ning cio i zoh sih law a si kho lo mi a si.

Cun phone an tlai duh lo tiah kan buai ngaingai tawn. Minung lak ah minung a si ve mi kan pastor te zong hi a caancaan ah chungkhar kong ah relrem lonak an ngei kho, cun a caancaan ah meeting a kai tawn mi zong an si. Zung an um lio zong a si kho mi a si. A ngaingai tiah cun kan pastor te hi exchange zungah a tuan mi an si lo. Phone call poah poah hi tlai dih hna seh law rawlei caan hmanh a ngei lo ding an si.

Kan pastor hi kan dawt lo ruangah kan cungah a vuivai lo men lai, dai tein a um ko men lai nain bia a kan ceih te tu ding cu Pathian a si ko. Pathian nih chiti a rak thuh mi a fa le hi a ven hrimhrim hna ti cu Bible nih fiang tein a kan chimh. Cucaah pastor santlaih lonak vah pi khawh hi thawn ah ruah ding a si lo i kan uar ding zong a si fawn lo. Pathian biaceih nak tu kan cungah a tlun sual nak hnga lo kan i ralrin awk a si deuh. Cun kan mah mipi lei kan tlamtlin lonak zong hi i zoh pah ve hna u sih. Angaingai ti ah cun Bawipa nih chiti a thuh i a ven mi hna a tu khal ah a chiah mi hna hi kan sal an si lo i kan saya/mah te tu an si deuh.

Thil kan Hmuhning

Laimi tampi cu thilhmuh zia kan thiam ngaingai. Voikhat cu dawr ah kan kal i ka hawi le he aa dawh ngaimi nu a rak i chok len ve mi kha kan hmuh. A dawh bak tiah kan zoh len lio ah kan hawi pakhat nih ka dua le hna a ke a ngan tuk a ti. Kan zoh i a ke cu a ngan in kan hmuh dih taktak. Cucaah aa dawh bak ko nain a ke a ngan deuh tiah remark kan chiah.

Mah nu kha a tak pum ah aa dawh lonak kan hmuh khawh mi cu pakhat te lawnglawng a si. A dang vial te aa dawh lo nak a um lo. Asinain kan thinlung chungah aa dawh mi 99 nakin aa dawh lonak 1 te kha kan hmuh khawh deuh. Khuaruah har taktak cu kan si ko.

Laimi hi lairam i kan rak um lio tein luat tein bia kan chim khawhnak hmun hi biaknak lawnglawng ah a si. Cunihcun a kan lem pah rua ka ti, ram thangcho kan phak hnu zong ah kan riantuan nak company i kan boss te an that lo ngai ko zong ah kan zei a poi lo, chimrel phungah kan ruat lo in dai tein kan cung i an sualnak vial te kan i in khawh. Asinain biaknak lei kan hruaitu pawl cu sawiding lawngte kan kawl hna i biaknak lei ah buainak chuah pi lawng te kan duh. Mah ral veng hmanh Mirang holh a thiam lo mi pawl zong kan nihlawh te a vun that pah ah cun mi zei rel lo in um kan hmang. A ngaingai tiah cun ningzak ngai ding kan si. Kanmah tein kan mah chung kong kau hmanh kan i tawl rel kho maw tiah ai tawl rel kho mi kan um fawn lo. Kan biaknak hruaitu pawl hi sumphomh in an um lo kar ah kan phomh tung hna nain an mah bomhnak lo in le kan si kho fawn lo. Kan zia hi kan thinh lo ahcun buaibai nak a chuak chin lengmang rih ko lai. Laimi nih hin kan biakmi kan Pathian kan tih lo tuk ruangah maw a si hnga a si lo ah biaknak lei ah buaibai nak chuah pi khawh hi thawn ah kan rel caah maw a si hnga kan buai zungzal ko. Minung kan tam deuh poh le i then ding hi a phung a si rua tiah kan ruah.

Hi thil vial te kan ton tawn mi kong ruah tik ah ngaihchia ngai kan si. A ruangbik a si ko mi cu thil kan hmuh ning ruangah an si kan ti khawh hna. Aa dawhnak tampi aummi lak ah aa dawh lo nak bik, a chiatnak bik a hmemi te char le thlir kan hman tawn mi nih hin kan biaknak zong a dam ter kho lo. Cucaah kan thil hmuh ning kan thlen a hau cang. Aa dawhnak, a thatnak a tampi mi tu kha hmu cang u sih law aa dawhlonak, a chiatnak a hmete kha hmuh lo i zuam cang hna u sih. Cu thinlung nih cun ram le miphun, Khrihfabu zong a dam ter i hmailei ah thawng deuh in a kan kal ter khawh deuh lai.

Kan Khua Christmas

Kan nih khua hi Pathian thluachuah a dong ngai mi kan si US um laimi lak ah. Inn thar mi tampi nih an kan cawk piak. Tutan Christmas zong hi inn luh pah he tiah inn bing nih kan Khrihfabu Christmas an kan don piak. Kum sau a um cang mi zong nih mah bantuk hin snow a tla bal lo an ti. Zarhte ni khan snow biatak ten a tla ciammam i a kik tuk hringhren. Mah lak ah cun kan pa le pawl cu sathah ah an kal hna i kik lak ah Bawipa thangthat nak caah heh tiah an cawl cang hna. Snow a um tik ah hin Christmas thinlung a lang khun rua tiah ka ruah.

Tukum cu kan i nuam tuk hringhren hna. Inntek tenih an thinlung, an ngeihchiah siangngai in an kan on piak lawng si lo in mipi hrimhrim kan tur cawl a tha hringhren ko. November lio tein inn tek pa nih zukneng sa a rak i khon cia. Cu lawng hmanh si loin caw ngan taktak pakhat le vok 2 an thah chap rih. Zing thaithawh in chunchaw, zanriah tiang kan zapi an kan dangh. Zukneng sa kan vun ei ko hi kai lung si bik rua ka ti. Dinei lei ah ti le rawl a chuang mi hna zong hi restaurant i rian a tuan mi lawng te nih an chuan mi a si caah khuaruah har bak in a thaw. Inn tek te inn ah dineinak tuah lo in an inn pawng i a ummi kan Khrihfabu ah hruaitu u pa a si mi tein ah din ei nak kan tuah. Kan tam ngai nain a ho kan ca poah ah thutden, cabuai an kan timh tuah piak khawh dih. Cu ko cu khuaruah har taktak a si ka ti. Rawl a thawt lawng si lo in thut umnak sia zong a rem ngai caah din ei nak kongah cun special bak a si.

Zingka pumhnak cu 11 in thok ding ti a si nain kan nih khua theu cu 11:30 lawng ah kan thok khawh. Inntek tenih request an tuah bantuk in inn tek tein ah kan i pum. Suite le necktie he a ra mi pa pawl cu an lo pah ve ko rua dah ka ti tu kha. Tuangah pher phah i to dih a si caah ai zum deuh mi le bang cu ka thil a hnawm sual lai tiah khua tuak ngai dawh an si. Hlasak zong a tam ngaingai, solo 2, duet 2, groupsong 5 bak a um. Nain an zapi tein an thiam dih. Pakhat nak pek ding si seh law a thim an har men hnga ka ti. Kum 50 cung u pa kan ngeih mi hna minung 3 zong u patnak laksawng te pek an si. Cu ko cu lunghmuih a um ngaingai tiah ka hmuh. Kan thawngtha chim tu kan pastor zong ai biatak ngai te, snow tlak lio pi a sinain a thlan he heh tiah a thuat ve ko. Kan Chairman pa nih le cu maw ka duh lai tiah mi pakhat caan hman dih poh ah sermon tawi he sermon sau he a thuat ve hoi........ka pawng um mi pawl zong ..hui..ha...hui....ha a rak ti pah mi an tlawm lo tu kha. Pathian thangthat nak program cu nuam taktak in nazi 3 leng kan hman.

A tu cu zan social kong kan chim ta rih lai. Debate zong kan ngei i minung 4 nih caan zei maw zat an hman. Nain debate a thawtnak tiang bel an kan kal pi kho deuh lo capo saih biachim deuh khi a lo kan ti lai cu. Mah dih cun nubu, Mino, u pa hna nih an talent cio an vun chuah ciammam i khuaruah har an si. Item an chuah pi mi cio hi a tha taktak. An tuahmi hi capo an lo nain nunchim tu thawngtha lawng te an si dih. Kan capo chim thiam ngai mi kan nau pa zong a bawngbi zong hlomh manh lo bak in a thuat ve. A co po hi a thiamhlim, za pi a kan nomh ter khawh fawn. Khuaruah har a si ko. Pakhat te nih chuak taktak a si fawn mi cu mirang holh a thiam bak lo i a thei bak fawn lo mi kan nau pa pakhat nih mirang a kan tel pi mi kan hawi le pawl sinah lomhnak bia achim kha a si. Kan paw a fak dih, kan mitthli zong a tla dih kan nih nak ah a um awk kan thiam loh.

Tukum kan khua Christmas cu US Christmas a lo lo an ti cio. Laitlang lei Christmas hman tein kan hman. A ri le a buai mi an um lo. Mino zong zoh dawh te le thianghlim tein an cawl cang dih hna. Zoh a dawh ngaingai ko. Thawngthabia kan theih mi hna zong kan nunnak cio ah sullam a ngeimi le hmual a ngei mi lawng te an si dih. Khrihfabu caah siseh mipi caah siseh hlawknak tampi a chuah pi hrimhrim lai tiah zumhnak ka ngei ko.

Christmas Caan

Christmas caan hi thinlung aa nuamh ngai ding caan a si nain thinlung re a theih ngai caan zong a si tiah chim ning law ka palh lai lo dah ka ti. Zei ruangah tiah cun herh mi a tam, duh mi a tam, khat lei in thawh le bur a si, chungkhar herh pang cawk duh le a si fawn. Ramleng um pawl le bang cu santlaih ah tlaihlo zong ah lailei ummi hawi an hngar tuk lai ti a si i a si khawh chung in neihchun tete zong kha chungkhat sa hlawh kuat cio a si. Kan mah chung bantuk in tak ro bakin Christmas caan ah a thu mi kan tam men lai tiah ka ruah. Hawikom tete zong card kuat duh zong ah thinlung lawng nih a thieh i tuah ser nak nih a zul kho ti lo. Kan fa le zei thei lo cu chim awk a um lo an lung a fim deuh cun thilri duh herh hauh an hmang cang fawn. Tuah piak khawh lo ah le zang an fak tuah piak ding ah le thazang nih a celh fawn tung lo. Hawi an hngar tuk lai ti le phan a um fawn. Zei a si zong ah Christmas thla cu nomhnak he lung retheih nak he aa thuan mi thla a si tiah tak sa lei cun chim u sih law kan palh lai lo tiah ka ruah.

Bawipa Jesuh Khrih hi vawlei ah a rak rat channak tu hi ruat hna u sih law a puai rumro ah khan buai ti hna hlah u sih. Bawipa nih a rat hnawh chan cu nangmah le keimah khamh awk ah a nau ta bik mi hmun i thim in hi vawlei ah a rak rat hi a si ko. Kan pawngkam ah kan lungthin kan chiah ah cun lungretheih nak lawng te si ko hmanh sehlaw Bawipa ah kan lungthin chia hna u sih. Cun kan Christmas tuah ning zong hi sifak bik in mi rum bik tiang i lomh khawhnak puai, Christmas si seh law ti hi saduhthah ngai zong a si ko. Christmas ni hna hi kan rumnak, lianhngan nak kan langh ter caan hna ah kan hman sual ah cun Khrihfabu chungah sifak santlai lo mi hna caah ngeihchiat nak ni ah a cang sual ko hnga. Kan program zong ah hin mizapi a huap kho mi program deuh ngei kho hna u sih law kan zaapi tein pakhat hmanh bau lo in kan caah a chuak mi Jesuh Khrih chuah cam hi lunglawm tein dong cio hna u sih.

Christmas caan cu kan lungre a theih caan tu si lo in kan thilrit kan thumh caan le kan i lomh caan, Jesuh Khrih he kan i ton caan tu si hram seh tihi ka saduh thah a si.

Sweet December

Dawtmi careltu vial te hna a thlum mi December thla ah damte in a kan phak tertu Bawipa min kan thangthat i December thlum nih a chuahpi mi daihnak, hnangamnak le lunglawmhnak vialte nan cungah um ko seh tiah nan kut kan tlaih hna.

Bawipa Jesuh chuah caan kha na mitthlam ah vun cuanter hmanh. Cawrawl einak kuang chungah nauta te in misual nangmah le keimah tlanh awk ah a rak chuakmi naute kha nang le kei bantuk in ihphah thatha le puan lumlum ah an rak thlim lo. Cawrawl einak kuang te ah an rak thlimmi naute tu a rak si.

Na lungpuamnak, naa uahnak le keimah timi minung leiin lungpuamnak lungthin na ngeihmi vialte na thumh dih hnu lawngah naute Jesuh na sinah a chuak kho lai. Naute chuahnak dingah kan lungthin timtuah cio hna usih law naute cu dawtnak le tangdor tein rak dong cio hna usih.

A thlummi December lawmhnak nan cungah um cio ko seh.

Sweet December and Merry Christmas

Jesuh Dawtnak Kha Ruat Than Hmanh

Nu le Pa nih Fa le cungah tuanvo

Kan hnuzarh, nithum ni cu rian ka tuannak ah internet ka vun on cu a hot ngai mi thawngpang an tar mi ka hmuh. Ka rel i ka lau tuk ve. American ram bantuk hngakchia tinvo a upat mi ramah fa le cu ti a vua mi nu le pa an um cu khuaruah har taktak a si. Texas State, Aransas khua ah biaceih bawi a tuan mi William Adams nih a fanu a tai somh in a tuk i a vuaknak kong a si. A nu nih a tai somh cu a chuh ve i a fanu cu a vun vuak chap verih. Ka khuaruah a har ko. Zoh ngam lei khi a si lo. Saphaw bak in tuah mi taisomh in an fa nu te cu tap lengmang in an tuk lio khi a si.

A ruang cu internet ah an tar mi hla pawl kha upadi ning si lo in an fa nu nih download a tuah ruangah a si. An vuak lengmang tawn ruangah a fanu nih an khan ah camera a thli ten a rak chiah i mi zapi theih in internet ah 2004 lio ah an rak vuaknak kong cu youtube ah a vun tar tik ah mi tampi cu khuaruah har in an um cio ko. A pa le micheu khat nih cun a fanu nun a chimhnak a si caah a pa hi a palh lo an ti nain mi tampi ve nih an duh lo nak an langhter i a cheu lam ah an au, a cheu nih internet in an duh lo nak an chim phuan ve.

Hi thil hi laimi kan ca zongah fimchimtu a si ko tiah ka ruah. Laitlang kan rak um lio tein fa le sik le vuak hi zei ah kan rel lo. Laimi nih cun a phungah kan ruah. An sual ruangah kan sik vuak hna a si ah cun a kong tha ten kan chimh hna awk a si. Cheukhat nu le pa hna cu rian kan tuannak ah kan hawi le he kan lung aa nomh lo deuh tik ah kan tinin kan thinhun nak kan fale cungah kan chuan dih. Zei an tuah hmanh ah a tha ah kan hmuh piak ti hna lo. Cucu thil poi ngai a si.

Kan hawinu mirang nu pakhat nih voikhat cu rawl ei a kan auh i an inn ah cun kan kal. A fapa le a nu pi le a fa le 2 zong an um ve. Hngakchia kan ti cu u pa nu hi kum 3 hrawng a si i aa tuai siling pi a si. A nu nih a sik tik ah zeiruangah dah kan sik na thei maw tiah bia a hal ta zungzal. Thei hlah a ti ah cun a siknak a ruang kha fiang ten a chimh. Cawn awk tlak taktak an si tiah ka ruah.

Ramtha ah kan um tik ah kan duh zong duh lo zongah internet cu inn chungkhar ah chiah lo awk tha lo tluk a si. Thiltha tampi cawnawk a um bantuk in thil thalo tampi zong a um fawn. Cucaah internet hman ter dan hrimhrim hi kan fa le kan thiam ter hna lo ah cun a poi ngai ding a si. Nun caan ziaza thalo inn chungah kan cawnpiak hna bantuk a si ko lai. A cheukhat nu le pa ve nih hngakchia zoh an har kan ti i internet kan piah piak hna i cu ti cun chunnitlak kan zohter salam hna. An mit zong nga dihlak in kan tuah hna. Kan fa le an hmailei kum 5 chung hmanh khi kan hmu kho lo. Sianginn kai an cut hlan in mitbenh benh a hau ding hngakchia an tam ko.

Cucaah hmailei ah hi biaceih bawipa William Adams le a fanu an sining hi kan ca cio ah fimchimtu si hram seh ti ka duh. Pathian nih fa le hi thluachuah a kan pek tikah rian tampi zong a kan khinh chih ti zong hi kan philh lo awk a si. A hrin le rawl pek tiang lawng hin a za hrimhrim lo. Taksa, thlarau le thinlung ruang tein an than khawh nak hnga nu le pa nih dawtnak he then ter hna u sih. Kan mah hmanh nih kan duh lo mi le kan huam lo mi cu kan fa le zong nih an duh awk a si lo ti zong kha philh hna hlah u sih. Nu le pa ah Bawipa nih a kan ser tik ah hin rian nganpi pek chih kan si zia hi philh hna hlah u sih. Nu le pa nih kan tuah mi thil hi fa le nih an philh khawh lo mi ngaihchiatnak hna a si sual ah cun ngeihchia taktak kan si lai. Cucaah Bawipa nih thluachuah fanu fapa rosung a kan pek tik ah a thluachuah lawng hi a si lo tuanvo nganpi pekchih kan si ti hi philh hrimhrim hlah u sih.

Hello God by Dolly Parton

Tuni cu ka thawh in Lai Forum email ka rel hna. Pu Ceu Uk Thang nih Dolly Parton sakmi Hello God timi hla hi caan nan ngeih ahcun rak ngai cio te u, tiah a ti. Hi hla hi ka uar ngaingai mi, ka ngaih tawn i, khua tampi a ka ruahtertu a si. Cun Pu Ceu Hlun nih Lai in dawh ngai in a lehmi zong a vun kan kuat chih. Rak ngai ve hmanh.

Hello God (A lettu: Pu Ceu Hlun)
Maw Pathian, na um maw?Kan bia na thei maw?
Kan thlacam na ngai maw ngai lo dah?
In hal rih usi law na kan bawm ti hnga maw?

Maw, Bawipa,
Vawlei hi aa saam dih cang,
Kan remh kho ti lai maw? Caan a um ti maw?
Huat le rorum an karh.
Mah zawn lawng kan iruat.
Neek kan ngei, kan mit a caw.
Nangmah min in kan itthua,
Nangmah ttanh ah kan ithat.

Maw Bawipa,
Micheu hi midang nakin na daw deuh hna maw?
Kan lung a fiang ti lo hih!
Duhthimnak na kan pek mi zong,
Apingpalo ah kan hman dih cang.
Minung nun in kan nung ti lo,
Na Dawtnak kan herh hringhran ko.

Maw Bawipa,
Dawtnak thar na kan pe kho hnga maw,
Kan palh cia belhthuamh nak ah.
Kan irelh lo, nolh tthan kan duh,
Caan voi khat tal na kan pe kho ti hnga maw?
Kan ton cang i kan hngalh cang,
Bawipa, mahti hin cun kan zohsawh sawh hlah,
Cuhlan tawn nakin a poi cang.

Maw Bawipa, kan in herh ngaingai,
Nangmah lo cun kan si kho ti lo,
Bawipa, kan in bochan,
Min a um kho mi tling in kan chim,
Bawipa, kan ngaithiam ko,
Zei kan tuah ti kan hngal lo.
Bawipa, voi khat tal cun caan kan awnh rih,
Kan irelh rih lo, kan thok tthan lai.

Pu Pa Ro Sung

Hung Ka Hmang

June thla in Biaknak-Hmurka ah ca kan tial kho ti lo. Catar nan ngol lai maw, nan pehte ko lai dah tiin siaherhnak he ca a kan kuatu zong nan um. Nan catar mi pawl kan rel tawn tiin thazaang a kan petu zong nan um hna i, kan i lawm tuk hringhran.

Ca kan tar khawhlonak aruang cu kanmah santlaihlo a si. Ca hi tial loin saupi um ahcun tial ding zong kan hngal lo, tial duhnak thinlung zong a tlau deuhdeuh. Catial deuh le rel deuh ah tial ding hngalh deuh le thil theih deuh a si. Ca kan tial lo tikah asiloah ca kan rel lo tikah kanmah kan sung.

Santlaihlonak kan ngeihmi pinah Lai Rawn a si ah, keimah ka si ah kan i manh lo ngai ve. Cucu kan tei khawh lo caah a si chih. Lai Rawn cu a umnak in a chungkhar he state dang ah an i thial i, cu nih cun internet hmai ah thu kho loin a tuah. 

An pa nih an thil a phorh lio :)

Keimah belte internet hmai ah ka thu kho nain ka internet a nuar tuk i, blog post ding tiangin caan ka pe kho lo. Cu pinah ka sianginn ca nih a ka tei fawn. Cun ka umnak khua ah Laimi kan karh deuh i, an sinah zarhfatin i tel a si. Cun pawcawmnak ah riantuan chih a hau fawn. Chim ahcun chim ding cu an umpah len rih.

Chim tlak lemlo tete nih cun a kan tlaih i, catial loin sau ngai kan um. Kan website a kan leng tawntu nan zapi cungah kan i lawm.

Tuzarh thawk cun zarhkhat ah voikhat hnih tal cu tar khawh kan i zuam cang lai i, kan leng lengmang u, tiah kan sawm hna. A tanglei Saya Ceu Bik nih a phuah i, a far Zingzing nih a sakmi hi a tha ngaingai. Na ngaih bal cang lai nain, ngai than hmanh, a tha bak na ti ko lai.

Zumtu Dihlak Tlangbawi Kan si (Priesthood of all Believer)

Baptist tlaihtleng (6/7) chungah Zumtu poh (dihlak) tlangbawi kan si ti mi hi aa tel mi a si. Cucu Baptist le Khrihfabu dang a hleiin Roman Catholic kan i dan biknak zong a si ko tiah ka ruah. Hi kong kan chim tikah Martin Luther nih remhnak a rak tuah lio i Khrihfabu an tuanbia kha philh awk a tha lo. A tawifian nak in tial ah cun zumtu hna nih Pathian an zumh ko bu zong ah tlangbawi riantuan piaknak a herh tiah an rak ti i Pathian le minung karlak ah pehtlaih piaktu (tuchan holh cun pastor kan ti hna lai cu) an rak um. Biakamhlun chan zongah mah bantuk cun Pathian rak biak a si. A sinain caan a hung rauh tik ah pehtlaih piaktu pawl nih Pathian tuanvo dengdeng an vun tuan caah a dongh nak ah cun Martin Luther nih a rak doh i midang zong nih an vun doh hna i Khrihfabu dang tete kan hung umnak kha a rak si. Tutan ah mah lio i thil sining tuanbia kha focus ka timh mi si lo in Laimi a kan buaiter tu thil pakhat te tial ka duh mi tu hi ka focus deuh lai.

Zumtu dihlak tlangbawi kan si, timi tlaihtleng hi laimi kan thinlung chungah aa fiang lo mi kan lo. Laitlang ka um lio tein cawnpiak nak tete an ka sawm caan ah cun ka chim pah tawn. Kan i fiang rua lo ti ka ruahnak cu zumtu dih lak nih tlangbawi rian tuan kan i timh mi zawn ah hin a si. Pathian he pumpak i pehtlaih nak ah Pathian le kan mah kar lak ah dawnkhan tu um lo in kan mah tein kan Pathian kan pehtlaih khawh ti tu hi a kal pi mi a si deuh nain laimi tam nawn te nih cun zumtu kan si pohpoh ah cun Bible leiah cawnnak a ngei mi Pastor hna bantuk in thawngtha bia chim phuan kan i tim dih i hihi thil poi ngai ah ka chiah.

Kan zumhnak le kan tuanvo kan thlei dang thiam deuh lo in ka thei. Hi tlaihtleng nih a chim duh mi cu zumhnak kongah a si i office kong a si lo. Pastor nih a rian cu a tuan ve ko lai i kan mah zong kan si khawh tawk in Pathian nih a kan pek mi kan mah rian cio te a tuan ding kan si ko. Asinain laimi Khrihfa tampi cu thawngthabia chim kan i tim dih. Kan chim khawh ko cu teh zei dah a poi kan ti lai a si ko...a zei ti poh i hei chim ah cun kan chim khawh dih men ko lai nain kan riantuan tu kan pastor te an office cu kan chuh hna awk a si lo.

Free Evangelist timi pawl idea zong hi zumtu dihlak tlangbawi kan si timi (misinterpretation) fianter sualnak in a chuakmi a si ko tiah kei cu ka ruah. Thawngtha bia phuangtu a si ahcun thlahtu (mother Church/ Association/Agency) a ngeih hrimhrim awk a si. Thlahtu ngei tung lo i mah duh poh i thawngtha chim a vak mi cu tangka kawl mi kan ti hna zongah kan palh lem lai lo dah ka ti. Khrihfabu cio zong lungfim caan a cu cang. Thlahtu a ngei lo mi, mah duh in a vak mi free Evangelist pawl hi hman tuk lo ah an tha. Association nih, Church nih, Convention nih Evangelist an kan chiah piak ko ah cun thawngtha bia chimphuan nak kong he pehtlai in an mah pawl tu cu tuanvo pek le sawm deuh ah a tha hnga. Thil hi a ning cang deuh i kan kal pi lo ahcun a buai mi thil neh hnu ah a chuah theu tawn caah Khrihfabu ah thawngtha bia chim fial tik hmanh ah hin i ral rin ngaingai a hau.

Baptist nih zumtu dihlak tlangbawi kan si a ti tik ah zumtu dihlak nih thawngtha kan chim lai free evangelist ah kan vak dih lai ti nak a si hrimhrim lo. Zumtu pohpoh nih Pathian cu dawnkhan tu um lo in luat tein kan biak khawh i a mah sinah thla kan cam kho tinak deuh a si. Pastor rian va chawn ding khi cu a si lo.

Sertu Pathian le Sermi Minung

Romans 1:19-20a Minung cu Pathian kong hngalh khawh a simi thil hna kha Pathian hrimhrim nih fiang tein a hmuhsak ko hna nain an hmu duh lo, cucaah dan a tat hna. Vawlei a ser hramthawkte khan Pathian nih cun, hmuh khawh a si lomi a sining, zungzal hmunmi a Thawnnak le a Pathian sinak kha, fiang tein a langhter ko.

Ruahdeuh dingah ka duhmi cu Pathian kong hngalh khawh a si mi, hmuh khawh a si lo mi a sining timi hi a si. Hi cathiang nih a langhter mi hi sullam a nei tuk ka ti. Pathian kong hi minung caah hngalh khawh a si nak tiang ri a ngei mi a si. Cun a tanglei ah hmuh khawh a si lomi a sining zong a um rih fawn. Caantam pi ah cucu serchom mi minung hna nih kan i fiang tawn lo. Cucaah Pathian nih a tuanding mi a rian hi minung nih tuan piak kan timh tawn i kan rian a si lo mi ah kan buai lengmang tawn. Pathian caah a mah rian cu chia ko hna u sih law minung nih kanmah rian te tuan ko hna u sih.

Kan caah buainak a chuak tawnmi cu hngalh dih khawh le theih dih khawh a si lo mi Pathian hi theih hngalh dih kan i timh tawn tik ah hin a si. Pathian caah calendar zong serpiak a hau lo. Cucu minung hna nih kan tuah piak tawn. A donghnak ah kan mah lila kan buai i harnak kan i pethan. Cathiang chungah hi tihin kan hmuh:

Matthai 24:36 Asinain, cu ni le cu caan cu zeitik ah dah a si lai, ti kha ahohmanh nih an hngal lo; vancung mi zong nih an hngal lo, Fapa zong nih a hngal hlei lo, Pa lawnglawng nih a hngalh.

Marka 13: 32-33 “Sihmanhsehlaw cu ni le suimilam caan cu ahohmanh nih an hngal lo, vancung i a ummi vanmi zong nih an hngal lo, Fapa zong nih ka hngal lo, Pa lawnglawng nih a hngalh. Cu caan cu zeitik ah a si lai kha nan hngalh lo caah i ralring te le fimhring tein um ko u."

Vawilei cung Khrihfa zeimaw zat nih an i buaipi mi le laimi Khrihfa cheukhat zong a kan tuaitam ngaitu cawnpiak nak phundang a hungchuak ciammam i caan donghnak kong rumro ah Khrihfa cheukhat cu kan buai hna. May 21, 2011 ni cu Bawi Jesuh Khrih a ra than lai i caan a dong lai ti a si. Hi bantuk cawnpiak nak nih hin hlanlio kan pa le chan zongah laitlang khua te lei ah cei tuk in a rak den hna i fa le zong sianginn kai ter duh ti lo in an ngeihmi satil arva hna zong cawimawi nak ah an rak hman dih hna i rian zong tuan ti lo in an rak um hna. A phichuak cu dinei awk an rak ngei ti hna lo cun a hmaikum ah cun harsa taktak in an rak um, tihi kan pa le nih tuanbia bang an rak kan chimh bal mi a si. Mah lio hrawngah a rak um ve mi kan pa le zong cheukhat cu pumsa in an kan nun pi rih.

Kan hnu nai te zong ah May 21, 2011 ah Bawipa a tum lai caan a dong lai tiah cawnpiak nak hman lo a chuak than. An cawnpiak nak ah cherhchan an lak mi cheukhat kan zoh hna lai; Pakhat nak cu Genesis 7:4 ah an bunh. Ni sarih chungah vawlei cungah hin ruah ni sawm li le zan sawmli ka surter lai i ka sermi thil nung vialte cu hrawh an si dih lai tiah a ti. Pathian nih Noah sinah a rak chimmi a si. Ni sarih nih a chim duhmi cu ni sarih le kum thong sarih a si tiah Bible cu an mah duh in an hrihfiah. Noah chan tilian a rak tlun kha B.C 4990 ah a rak si an ti. BC 4990 cun kum 7000 a rauh caan cu an tuak tikah 2011 a si an ti. Salm cauk chung ah Pathian caah cun nikhat cu kum thongkhat he aa tluk kum thongkaht zong cu nikhat he aa tluk ko ti mi he khan an peh tonh i 2011 kumah Bawi Pa a ra than lai tiah an au pi.

Pahnih nak an chimmi cu Bawi Zisuh Khrih an thah ni le May 21, 2011 kar lak kha an pehtonh than i an tuak tiah cu karlak cu ni 722500 a um ti a si. Mah number pawl cu 5x10x17x5x10x17 tiah an tuak. Number 5 cu tlanhnak ti sullam a si an ti. Number 10 cu tlamtlin nak number a si i number 17 nih Vancung timi sullam a ngei an ti. Cucaah May 21, 2011 ah cun Pathian khamhnak a tlinnak ni le Pathian nih thianghlim lor nak ni a si lai tiah an rak tuak. Cu nih cun khua tuaktan kho deuh ve lo mi laimi Khrihfa tampi cu a buaipi hna i Pathian an biak tik hmanh ah tih nak in an khat. A taktak ah cun Pathian hi tih biak in biak ding a si lo. Pathian cu dawtnak Pathian tu a si i a dawtnak in tlanh mi fa le kan si nak tu hi kan chim phuan deuh awk a si.

Kum 5 hrawng ka rak si lio ah ka nu le ka pa nih crusade ah an rak kan pumh pi tawn. Thawngtha chimtu cu tar nu te a si i a chim mi cu Hell mei tih a nunning kong kha tampi a rak kan cawn piak. Hngakchia tuk ka si caah Hell tih nunning a kan chimhmi ruangah zaan tamtuk hngilh kho lo in ka rak um. Ka nunnak hi tihnak in a rak khat. Ka ih lio zong ah ka mitthlam ah mah Hell mei lawng te a rak cuang. Ka hung u pat hnu ah ka nu le ka pa ka rak ti mi hna cu mah bantuk cawnpiak nak hna nan rak kan ngeih ter mi kha cu nan poi taktak si ka ti. Mah vial te ka tihnak nih khan ka tluak le ka thannak zong tamtuk a rak ka donh lai ka ti hna. Chim duh mi cu Khrihfa tha si hna seh ti an kan duhnak ruangah cawnpiak tu zong nih a thih in an rak kan thih awk a si lo. Mah ka hngakchiat lio ah cun Pathian muihmai ka mitthlam ah ka cuan ter tikah vel ngeimi le mi a zangfah hmangmi Pathian a si nak ka cuan ter kho lo dantat a hmangmi le mihrem a hmangmi Pathian lawngin ka mitthlam ah a rak um.

Revelation and the End of the World timi cauk kan rel ah cun Seven day Adventist pawl le Jehovah Witness pawl nih vawlei caan dongh nak kong he pehtlai in an rak tuak ning le thil a si lo ning kong a donghnak ah thihnak le ngeihchiat nak tiang minung tuanbia ah an rak chuak pi nak kong tampi hmuh khawh a si. Bible ca kan rel tikah kan duhnak zawn te lawng kan lak i kan duh mi zawn he poh kan mah siarem ning le duhning in kan pehtonh dih ahcun Bible cawnpiak ning si lo in kan mah duhning poh in Bible kan tuah he khin aa lo mi a si. Cucaah cun Bible ca hi cawn a herh hrimhrim mi le hrihfiah ning zong thiam a herh hrimhrim mi a rak si nak a si.

Hi vial te buaibai nak hna i an hram cu Sertu Pathian hi sermi minung menmen nih thieh dih kan i timh tik ah le cun Pathian sining cu kan theithlu kho fawn ngaingai lo tik ah minung thiamnak le sining limited a sinak kan cohlan duh fawn lo tik ah a chuak mi buaibai nak an rak si ko. A lianngan tuk mi Pathian cu a ser chom menmen mi le a hmetuk mi minung hna nih kan thluak hmang in a ratthan nak caan le a sining kan tuak piak ah cun mah bantuk in kan i palh lengmang ko rih lai. A siahcun Pathian cu theih dih khawh ding a si lo caah kan bia ti lai lo kan ti kun lai maw. Tihlah! ti naisai hlah! Bawipa he thukdeuh, kaudeuh in pehtlaih nak ngeih kan i zuam chinchin lai. Bawipa kan fuh chinchin lai i a sinah dornak kan hawl chinchin lai. Thukdeuh in kan Pathian he pehtlaih nak kan ngeih tikah siter a kan duh mi nun ah a kan hruai i kan nunnak sullam a ngei deuh chin lengmang ve. A sinain kan philh lo awk tu cu theihkhawh a si mi Pathian sining tiang hi minung hna kan caah a um i theih khawh a si lo mi a sining zong minung thluak lonh ah tampi a um rih ti hi a si ko.

Cucaah cun Khrihfa kan i cawnpiak nak hi midang thihnak le tihnak dingah hmang sual hlah u sih. Bawipa tumtik kong le caan donghnak kong te hna ah buai ti hna hlah u sih. Bawipa nih kan ti khawh tawk rian a kan fial mi tu hi dinfel nak tein tuan hna u sih. Minung kan rian a si lo mi ah buai ti hlah u sih. Cun Pathian zong uk i tim hlah u sih, a mah tu kan nunnak uk ter hna u sih. Kanmah riante tu hi fel tein tuan ko hna u sih. Sertu Pathian sining taktak cu kan minung theihhngalh nak nih cun a phan bal lai lo. A mah bel te zeitik caan poh ah kan Bawipa hung tum ai kun a tong ngammi kan si nak hnga Bawipa he nung ti hna u sih, ready ten um peng hna u sih.

Bawipa cawnpiak nak hman lo chungah kan pil sual nak hnga lo le cawnpiak nak hmanlo nih tuaitam mi Khirhfa kan si nak hnga lo fim kan chim law narat thannak ni caan kongah a buaimi Khrihfa si lo in zeitik na rat poh ah ready in nangmah an dong kho tu Khrihfa kan si nak hnga kan zangfah ko. Amen.

Khrihfabu Tumchuk Tertu Ziaza Dawhlo Cheukhat Pawl

Khrihfabu kan ti tikah mi pakhat lawngnih dirh mi asi lo i mi pakhat lawng umnak hmun zong a si bal fawn lo. Khrih a zultu hna mibu i funtom nak hmun le thazang i peknak, harsat retheih i hrawmnak hmun lunglomh nak zong i hrawm nak hmun a si. Mibu kan ti mi cu mi pakhat cio kan i fonh tik lawngah mibu ti a si kho. Cucaah kan Khrihfabu a ngan a dam khawh nak hnga ding caah cun mi pakhat cio hi kan bia pi taktak. Kanmah pakhat cio nih Khrihfabu le miphun dawtnak kan ngieh lawnglawng ah Khrih i a pum a si mi Khrihfabu hi athang cho kho ding a si. Khrihfabu chung ummi minung pakhat cio hi Khrih pum a si mi a Khrihfabu hrawk kho tu kan si bantuk in a Khrihfabu tunmer nak ding zong ah a biapi tuk hringhren mi a si.

Khrihfabu thil sining ka zoh tawn tikah ka thin a phang ngai. Khrihfabu a remhtu si lo in rawknak lei ah a kal pi tu nuncan ziaza tam nawn ka hmuh tik ah ka lung aa nuam hrimhrim lo. Zeicatiah Khirhfabu chungah mipakhat ka si ve caah Khrihfabu cu a dam mi Khrih i a fa le i but nak bu si seh ti ka duh. A tanglei thil pawl hi Khrihfabu caah a tha hnem lo mi nuncaan ziaza an si tiah chuah pi ka duh;

1. Vision ngei lo mi hruaitu nih hruai- Naa tlak zong tlak lo zongah Khrihfabu hruaitu ah thim na si ahcun Khrihfabu a hmai lei kong ah vision na ngeih a hau. Vison na ngeih tung lo ah cun hruaitu tuan lo kha a tha deuh. Mi dang caah tluk rilh nak a chuah pi tu na si lai. Mipi cu chim lo nangmah kalnak hmanh naa theih lo ah cun zeitin mipi cu na than cho pi khawh hna hnga. I pum pek bak zong a hau i vision ngieh bak zong a herh. Cu lawnglawng ah cun Khrihfabu a thangcho kho ding a si.

2. Dirhmun ngeilo hruaitu- Mah tenih tuaktan le ruah si lo in mi chimmi poh ah "um...ee" a ti peng mi hruaitu zong nih Khrihfabu thancho lei si lo in a tum chuk ter. Dirhmun ngei mi, zumhnak kong ah hruainak kongah mu le mal a tlai mi le a thei, a thiam mi an si ding hrimhrim ah a bia pi tuk mi a si.

3. Vawlei Nomhhneih duhtuknak- A min bunh tawnmi ah Fellowship ti a si. A sinain ning le cang tein tuah ah a tha. Mah nomhhneih le dinei duh caan poh i Khrihfabu tangka sawksam a hmangmi hruaitu pawl cu tu phaw aa hruk mi cenghngia taktak an si. Khrihfabu tangka zeitin dah kan khon lai i zeitin dah mission laitlang lei hna kawlramlei hnaah kan tuan lai ti um lo in zei tin dah Khrihfabu tangka hin kaa nomh lai i ka duhmi ka tuah lai ti khuaruah cu mifir lungput a ngei mi ti hmanh ah ka palh lai tiah ka ruat lo. Khrihfabu tangka si lo in na tuah khawh ah cun nangmah ten naa thawh i na tuah ding a si. Bawipa chaw thiang hi tihzah nak he a mah caah kan hman lo ahcun kan mah caah tihnung taktak mi a si. Kan tuahmi ning tein kan sinah a kir than ding a si. Bawipa chaw hi tihzah u pat ding le fel ten a siding ning ten hman ding a si.

4. Khirh vailam tel lo in a Bawiluchin i cuh- Hi lungput zong hi a poi taktak mi a si. Khrih a temhnak le a tuarnak, a thisen le a thlanti vial ruat duh lo in le i hrawm duh lo in a sunpar nak a bawiluchin lawnglawng chinh kan duh tik ah cucu Khrihfabu caah tih a nung taktak mi tuangtuan bantuk a si. Tuangtuan cu thilhme te a sinain a ngan tuk mi inn pi zong a thluk khawh, a phur khawh ko. A bawiluchin kan i ruah chan ah cun a temhtuar nak zong kan temhtuar ve a hau. Khrih a temhtuar nak aa teltung lo mi cu Khrih bawiluchin a si lo Satan luchin a si lai.

5. Chunglei nak in lenglei sining ah buai deuh- Hi zong hi a poi ngai. Kan nunnak nih a chim tung lo mi kan kaa nih Halleluiah tiah mipi zoh dawh in aa um ter mi tampi kan um. Halleluiah ti hmanh a sullam kan hngal hnga maw ti ka ruat tawn. Halleluiah sullam cu Pathian cu thangthat si ko seh ti a si na nunnak chunglei in a chuak dingmi/ a put dingmi a si. Halleluiah na ti thawng in Bawipa aa lawm hlei lai lo, na hruaimi mipi zong nih an in u pat hlei lai lo. A biapi mi cu na nunning tu in Bawipa a thangthat mi na si nak na langhter ding a si. Chungthu lengnal nun in Pathian thangthat ti hna hlah u sih.

Laimi Khrihfabu kan sining kong a tlangpi in ka ruah lengmang tikah ka thinlung chung i a ummi pawl tial loin ka um khawh ve lo caah mah vial hi ka tial mi a si. Mi pakhatkhat le bu pakhatkhat ka ti duh nak hna an si lo Laimi kan Khrihfabu hna hi a dam mi kan si khawh nak hnga tiah ruahchan nak he ka tialmi tu a si.

Stress Damternak Dot Nga

America ram a ummi minung 80% nak tam deuh hi nitin stress he an nung cio dih ti a si. Cu ti stress na thinlung ah a luh tuk ahcun phun 5 in tei nai zuam/nemter naa zuam lai tiah Hope Health Letter (Vol. 31, No. 5 cahmai 1 nak ah) ah an tial.

1. Na thluak in khua tuak. Na keng in tuak hlah. Thil na thok hlan ah thate in timhtuahnak ngei law planning suai hmasa dih.

2. Hngakchia hna annih thawng va ngai ta.

3. Thilbuai mi nak in daihter ding ning kong va ruat deuh. A buaimi cu a buai cang ko caah na problem (piahtana) kha fak tuk in va ruat ti hlah. Mi zong mawhchiah fawn hna hlah. Thilbuai a chuakmi phisin dan tu kawl cang.

4. Nangmah le nangmah tha i pe. Santlai mi minung pakhat na si kha philh hlah.

5. Ringawn pawl (Video, TV, Cellphone) ti bantuk hna an hnawhtu pawl kha phit dih hna law daite in caan zei maw zat nangmah te in va um.

Pastor Pakhat A Piangthar

Nizan cu Bawipa Thawhthan ni a si i laimi pawl i pumhnak ah keimah thawngtha chim ding in an ka ti caah kan chung ten kan vaa pum. 2009 lio August thla ah khan US hi ka rak phan i ka phak ka te ah thawngtha chim voikhat an rak ka fial. Mah lio ah cun laimi pumhkhomh nak ah a rak la tawn mi hna Khrihfabu pakhat ah pastor a tuan lio mi pa hi a rak i pum ve i thawngtha chim dingin pulpit lei ah ka thawh le cang ka te in a tho i inn ah a rak tin. Zei ruangah dah a tin tiah ka hal hna tik ah nu cu pulpit cung an kai awk a si lo tiah a ti an ka ti. A tha ko ka ti i dai ten ka um. Mah hnu pi ah voikhat cu kan sin ah a rak i pum than i " Na rak kan pumh pi khawh caah kaa lawm," ka ti i a kut tlaih ding in ka kut ka chanh tik ah "Sorry si e kei cu nu kut ka tlai lo," a rak ka ti. Ka ing te a ka puanh pah ve cang caah bia fak nawn ten ka rak ti. "Hi tluk a luat mi ram ah na um ko nain na thinlung a luat lo tuk i ka zang na fak," tiah ka rak ti. Cu nak cun sau lak te a ka chawn duh ti lo.

Nizan cu kan i pumh can ceo hrawngah kan i pumhnak biakinn cu a rak phan. Aw...keimah thawngtha chim ding celngel i a rak i pumh cu a tin te hoi lai i zoh chia in pei a um lai hi ka ti ka thinlung ten ka lung a tha lem lo. Cun an mah mirang dang a kan tel pi peng mi 3 zong an um peng caah an mah zong nih cun an mit in an ka ngiat len. A tin te lai ti phun khin an mit in an ka chimh cia. A sinain thawngtha chim ah pulpit cung ka kai i ka vun zoh cu a thu ziarzuar ve ko. A dih tiang te a thu ve. Bible ka rel mi hna zong a Bible aa kau i a rak zoh len ve. A sinain voikhat te zong cung a zoh duh lo. A ka zoh duh fawn lo. Tanglawng te a bih peng.

A Khirhfabu nih maw lahkhah an pek khawh setsai ti lo zei dek Refugee a laa tu agency ah kan hnu thla khan rian a tuan ve i a riantuan nak nih thil tam pi a cawn piak ruangah maw a si hnga a si lo ah Pathian nih nu le pa thleidang lo te i a kan dawt hi aa fian caah maw a si hnga? Siloah mipi hmaikhah lo ruangah maw a si hnga ni zan cu thawngtha ka chim dih tiang a thu i kaa lawm ngai. Thawngtha ka chim dih in an ka ca po i ziah a kut na tlaih lo thawngtha ka chimmi na ngaih ve caah kaa lawm ti ding pei a si cu tiah ka hawi le nih an ka ti.

A mah hi Church hme taktak teah pastor a tuan mi a si. A khrihfabu hi mirang bakbak cu a fa le 3 le an nu relh in 10 hrawng lawng an si. Biakinn zong an ngei lo i mi biakinn hlan chom tein an i pum ve. Karen le lai mi hi heh tiah pumh a sawm hna i zarhtin te a mah nih mawtaw in a lak hna i an pumh pi tawn. Member a neih lem lo tikah a sawm khawh mi chungkhar poh hi cu a dawtngai hna appointment an ngeih zong ah a zulh tawn hna. Tlawmtuk ve hna kaw zangfak te khi an si. A tu cu Refugee laa tu Agency ah rian a tuan cang i a hmuhnak a kau deuh kan ti lai maw a piangthar kan ti lai dah. Zei a si poh ah a thinlung taktak in thleidan nak a ngeih ti lo a si ahcun lunglawm taktak a si hnga. A sinain situation ruangah a si tu ah cun pianthar taktak, lungthlen taktak cu a si hnga lo.

Pathian cu Thangthat Si Ko Seh!

Matthai 21:9 A hmai i a kalmi hna le a hnu in a zulmi hna cu an bu ning piin an au i, “David fapa cu thangthat (hosanna) ko u! Bawipa min in a rami cu Pathian nih thluachuah pe ko seh, Pathian cu thangthat (hosanna) ko u,” tiah an ti.

Palm Sunday kan phanh tikah kan chim tawnmi le kan theih tawnmi cu “Bawipa nih a/n herh” timi hi a si. Jesuh nih, “Kan Bawipa nih a herh” tiah nan va ti hna lai tiin a zultu pahnih cu a fial hna. An rak pek sianh tak ko hna. Cu ti cun, Jesuh cu laa note kha aa cit i Jerusalem ah a lut. Jesuh nih laa i cit in Jerusalem a luhnak kong hi thawngtha cauk pali nih an chim cio (Matthai 21:1-11; Marka 11:1-11; Luka 19:28-40; Johan 12:12-19). An chimmi belte ah dannak tete cu an um. Tahchunnak ah, Matthai nih cun “laa le a fate” tiah a ti lio ah Marka le Luka nih cun “laafa” tiah an chim. Johan nih cun “Kan Bawipa nih a herh” tiah Jesuh nih a zultu pahnih a thlah hna nak kong a tial lo. Laa aa cit ti lawng a tial. Cun, Johan lawnglawng nih kuhchuk hnah kha an i put i Jesuh cu an don tiah a chim.

Zei bantuk in an chim hmanh ah, thawngtha cauk pali nih an chim ciomi cu Jesuh cu Jerusalem ah laa aa cit i a lut, tihi a si. Nihin cu Palm Sunday a si bantuk in Jesuh nih Jerusalem ah laa i cit in a luhnak kong ah kan hmuhmi le a hmaizarh ah a cangmi chungin thil pathum langhter ka duh.

I

Jesuh nih laa note aa cit tikah mipi nih lam ah khan an puan an phah i, a cheu nih thinghnah kha an phah piak. Hika ah thil pahnih ruah awk an um.

Pakhatnak, rangtum cit loin laa aa cit. Hlan lio chan ah, uktu bawi pawl nih khua chungah an luh tikah rang an i cit theu. Teinak a hmutu, ral a tei tu an si langhternak ah a si. Khua chung i an hung luh tikah mipi nih an don tawn hna i, thangtthatnak an pek tawn hna. Sihmanhselaw, Jesuh nih cun laa aa cit. Phundang in chim ahcun, porhlawtnak le uanthlarnak he Jerusalem hi a lut lo. Laa cu a lung a nem tiah ruahmi a si. Laa aa citmi nih hin siangpahrang a si ti zong a langhter fawn. Tahchunhnak, Solomon nih cun David i laa kha i cit in Gihon ah siangpahrang cang dingin a kal (1 Siang 1:33, 38). Jesuh nih cun laa cit in Jerusalem khua chungah a luh tikah ral a teitu siangpahrang le ralbawi bantuk in a lut lo. Laa cungin toidornak le lungnemnak he a ra. Daihnak a ratpitu a si nak a langhter. Isa 9:6c nih “Daihnak bawi a si lai” a timi kha a tling.

Pahnihnak, lam ah puan le thinghnah an phah piak. Hi lio caan ah “puan” hi anmah minung ai ah ruah a si i Jesuh kalnak lam ah an phah piak tikah na minung kan si, ti an langhternak a si. Tahchunhnak, Biakam Hlun ah Jehu siangpahrang kha mipi nih an puan an rak phah piak (2 Siang 9:13). Cun “thinghnah” hi Pathian biak dingah an kal tikah an i ken tawn. Atu cu an ken sawhsawh si loin Jesuh caah lam ah an phah.

Kannih tah zeitin dah kan don ve? Bawipa hmai ah toidornak he kun in kan nunnak kha puan bang phah i, Bawipa ka nunnak hi nangmah nih uk ko, ti ve hna usih.

II

Jesuh cu mi tampi nih an zulh i “Hasanna! David Fapa cu thangtthat ko u!” tiah an au. Hosanna timi hi Greek holh a si i, Aramaic holh an lehchinmi a si. Aramaic ahcun hosa‘na ti a si. Cu zong cu Hebru holh in an i lakmi a si i, Hebru ahcun hosi‘a-na ti a si. A sullam cu “Kan khamh tuah!” tinak a si. Asinain, Jesuh chan a phanh tikah cun, “thangtthat u!” ti sullam an ngeihter cang. David fapa cu thangtthat ko u! Bawipa min in a rami cu Pathian nih thluachuah pe ko seh! Pathian cu thangtthat ko u! tiah mipi cu an au.

Kannih tah zeitin dah kan au ve? Siangpahrang hna lakah siangpahrang ngan bik a simi Jesuh cu thangthat si ko seh, tiah a au ngammi le a au khomi si ve hna usih.

III

Jerusalem khua chung vialte hninh dih tiang in a rak conglawmhtu hna nih caan a rauh hlanah, Pilat nih kan thlahpiak hna lai tiah a ti lio ah, “Vailam ah khenh chih ko!” ti tu in an au. Zei ruangah dah a si hnga? Thil pahnih te in langhter hmanh usih.

Pakhatnak, vawleicung siangpahrang bantuk a si lo caah. Judahmi nih cun an hngahmi messiah cu ralbawi phun in an ruah. A kan uktu, kan ral a simi Rom cozah hi a tuk lai, a tei lai i, a uk lai an ti. Sihmanhselaw, Jesuh nih cun cucu a tuah lo. Tuah aa timhmi hrim kha a rak si lo. Cu caah, mipi an lung an i let tthannak a si.

Pahnihnak, vawlei kong lawng an ruat. Phundang in chim ahcun, anmah vawlei lei in hlawknak a kan pe lo tiah an ruah caah, an hlawtnak a si. Nihin Khrihfa tampi zong biaknak ah hlawknak kan kawl theo tawn. Kan i hlawk ti rua lo tiah kan ruah tikah, biakinn kal kan zuam tawn lo. Pathian sinah thlacam kan daithlang.

Kan dam caan, kan hlawh tlin caan le kan i lawmh caan lawngah Jesuh a lawmh i, a dang caan ah a philhmi kan si lo ding hi, Judahmi hna an nunnak nih a kan hmuhsakmi cu a si. Miaknak hmuh khawh ding lawngah siloin sunghnak a chuah khawh ding thil a si zong ah hosanna a ti khomi si ding a biapi ngaingai.

Biafunnak

• Kan Bawipa Jesuh nih pakhat cio hi a sunparnak caah a kan herh.
• Bawipa hmai ah toidornak he kun in kan nunnak kha puan bang phah i, Bawipa ka nunnak hi nangmah nih uk ko, ti hna usih.
• Bawipa cu siangpahrang a si caah thangtthat hna usih. Thangthat awk tlak taktak cu Jesuh a si.
• Nihin bantuk lawngah si loin a zungzal in, harnak kan ton caan ah siseh, lawmhnak kan ton caan ah siseh, Bawipa a thangtthattu si i zuam hna usih.

Khuazing Pathian nih thluachuah in pe ko hna seh!

Kaa lawm.

Thomas Cung Bik

Philadelphia

Theihternak: Palm Sunday (April 17, 2011) ni CIM caan hmannak kan tarmi a si.

Sal Santlai Lo

Zohchunh tlak hngakchia pa William

Nihin ah ramthang cho a ummi le a thangmi hna tampi cu mah caah zeidah a miak lai tiah a ruatmi le a nung mi deuh lawng te si cio a si. A hleice in laimi US a rak phanmi hna hi herhbau nak lawng te in kan khah cio tik ah midang caah nun cu kan sining ah hin a har ngai rih mi a si.

January ah khan Laimi kan unau chungkhar pakhat cu kan umnak khua an rak phan ve. An fa le hi sianginn a kaimi pahnih an um. Malaysia in angki lum an rak i phurh i an fapa te cu a angki lum cu pink color a rak si. Sianginn an kai hlan ah anmah umto nak a zohtu nih "Khah sianginn ah cun mah angki cu rak hrukter hlah uh a dang a neih ko ahcun a dang rak i hruk seh. US cu color ah hin nu color le pa color tiah an then tuk caah an nih sawh sual lai," tiah a rak chimh tak hna. Fiangin an thei lo le maw a si zei dek a thaizing sianginn an hun kai cu mah angki cu aa hruk taktak ko. Midang nih cun an nih sawh i heh tiah capo ah an saih. Mirang holh cu a thiam tung lo an capo mi zong i theih hlah cu ti te cun ngang ko cun a thu. Tangkhat lawng cu an si rih i an hngakchiat tuk ve caah a hawile dang nih cun an rak nih len rua.

Mah lio ah cun William nih a nu a va chimh i angki leng a nak mi te he an rak ra. Sianginn ah cun an rak ka kawl i ka va kal cu a nu nih, "Ka fapa nih hngakchia thar pa te pink color angki aa hruk i an nih sawh a ti caah mah te hi rak i hruk seh," tiah an ti i angki leng nak te cu an pek tak. A hmaizarh ah an sayamah nu nih a ka auh than i William nih angki thar a cawk piak na pe kho hnga maw a ka ti. Ziah zei tin dah a si ka ti tik ah William hi a nu le a pa nih tangka an rak pek tawn i mah te cu aa khon i a nu le a pa a pek than hna i ka hawipa caah angki leng thar mi te va cawk piak uh tiah a fial hna ti si. A nu le a pa zong nih cu dawr ah an kal i angki thar te cu an va cawkpiak. Cucu kan pek i Lai hngakchia pa te zong cu aa lawm tuk hringhren ve. Thil hme te a lo nain tangkhat a kaimi pa William nih a tuahmi hi zohchunh tlak taktak a si. Bible nih "Nun va siang law na rum lai, midang kha va bawm hna law an in bomh ve lai," (Phung 11:25) tiah a kan cawnpiak.