Laimi pipu chanmi vuleicung kaadang nak a sual hleimi an raksi lo

Part II

[P.29]

Pyihtaung su Myanmar naingan ti chim le ttialcu a sau deuh caah atawi nak in Unite Kingdom cu U.K. an ti bantuk, United States of America cu USA ti bantuk a tawi nak in kawh ning khin Union of Burma cu U.B. ti khawh mi asi ko. UN ah U.B. ti in a tawinak in peek khawh mi a si. Cu tik ah Union of Burma ti a um ah cun rampak asi lo ti ramdang mi zong nih hngalh khawh awk a um ter kho deuh ngai. An mah Kawlmi zong nih Kawlrambupi chung ah ramkulh pa riat komh asi mi hi a ramdang sin ah an chim duh lo, asi khawh chung in Pyihtaungsu tibia chimduh lo in an pheh I, Burma ,Myanmar ti longkhaan I chimter duhngai. Cu nak cun Kawlram bupi chung ah miphun 135 an um ti kha vuleicung ah a thanh I democracy a ttanh mi Kawlpawl zong nih Kawlram bupichung ah miphun 135 kan um ti cu an i-hman terduh ngai.

Cuchung ah Kawlram bupichung mitam taktak nih vuleicung kaa dang ram ah ramkomh ti tik ah zei tin dah an i-uk phung asi i rampak ti tik ah zei tin dah an i-uk phung ti kha an theih ti lo. Ramdang mi nih an ramchung zeitin dah uknak an tuah ti mi kha mipi nih an thei ti lo. Kawlrambupichung ah ralkap cozah nih ramdang ah cuti cun rambupi uknakphung cu asi, rampak uknak phung cu cu tin asi timi ca ttial tu kha an tleih thawng an thlak hna. Ram bupi komh ning uknak cu ram mi i-tthen tthek dih nak, rambupichung in tlangcung mi nih independent in umnak asi ti kha lih in heh tiah tadinca le cauk kip in an ttial, an tar mi kha lih in an nawlh lengmang ah cun a zum kho mi an umko ti Hitler bia bantuk khan theih midang a um lo tik ah cun ralkap cozah tuahmi bantuk cio hin ramdang ah an rammi kha cozahpi uknak a tlai mi hna nih cun an mipikha an hrem phung hna an tuah cio phung asi ti khan Kawlrambupi chung mipi thinlung chung ah um lak in an hlen khawh hna.

Pakhatpa nih sakuh rap arak chiah mi ah sakuh aa awk . Sakuh cu a cawl lengmang I a dongh ma-rawt ah a hri cu achah khawh cang. A sina in a tha abat tuk cang caah a lung adong I acawl ti lo. Rapchia pa nih arap cu a va ven I sa kuh cu cawl lo te in a a mit a ttheh lengmang ko kha a hmuh. Cu ka cun tan bo in thi lak a tuk chih. Sakuh raphri a zoh I a po dang a hridang in arak um cang I sakuh nih a hri arak chahcang kha a hmuh. Cu tik long ah sakuh nih rap hri arak chah hi a theiti lo hi ti a hngal tthan. Sakuh nih rap hri ka chah I ka tli kho cang ti arak thei ti lo. Cu caah rapnih afawih rih ko I ka cawlzong ah san a tlai ti lo tiah lungdongh in rak um lo in rapchiapa arakrat hlan ah a rak tli kho diam cang seh law athi hnga lo mi rap hri arak chah mi theih lo in rap nih a ka fawih a ka ttem ttawn rih ko rua a ti ruang ah a thi hnga lo mi a thih khi a si.

Cu bantuk in Kawlram mipi zong uknak kong athei mi vialte an hung thi dih cang I, kum 50 chung ralkap cozah nih hruhkhor phiahding long mipi thluak ah lih bia an rawn mi cu ihruh pidih ding in atu 2008 uknak phunghram nih cun rambupi mi thawhchuak kho ti lo in ralkap a uk lio mi pawl ca long rian ttuan piak nak ding uk nak phunghram cu an vun ttial khawh cu asi.

Kum 1962 lio uknak phung hramkong a thei mi nun lio chan ah bia tak in komh mi Kawlram bupi uknak phunghram kha a min he aa zul kho ding in ramkomh mi uknak puitling phung in remh awk tlangcung hruaitu nih an vun khin tik ah U Nu hruainak in dirh mi Kawlmi cozah nih ramkomh uk nak phung taktak in uknak phunghram upadi remh ding vun zulh a zalh. Cu tik ah Ne Win nih can ttha ah aa lak I, U Nu le a wankyi hna kutchung in ram uknak nawl cu da-miah ttaih hriamnam hmuahchih in a rak chuh hna cu asi [Page 30 ah peh te ding ]

Theihternak- A cunglei cabia hi Laimi kan pa Pu Lian Uk nih Lai forum le Rungcin ah a rak thlah mi kan rak tar mi a si..

Chinmi nunphung sersiam ning phunphun*

By- Pu Lian Uk

Carelmi u le nau hna:
Pa Shiang (Pu Siangkung) nih Metkhuabo ah a ttial mi Laimi-Chinmi min minkhat in ttial ding hi adik ngaimi asi. Laimi kan min hi kan nu kan pa nih kan nunphung hrim ah min khat ca in an kansak mi asi. Minsak tik ah a khuah in sakphung arak si. Cu caah minkep ti mi he min hnih in sak I mi ka a hlang deuh mi min in kawh thai an si.

Kawl min pawl zong nu le le pa le nih minkhat in peekmi an sive ko. An nih cu minpeek hi cswnnizeizat ni ah dah achuah ti mi za-tta in an tuak I min an I pee hna. Asina in an ca ttial ning cafang fonh ning nih a lak I, min hnih minthum ah ttial khi an hman. Kanmiphun holh ttialnak ah Chinmi vialte nih Roman alphabet kan ithimhna. Cucaah kan min hi minkhat in an kan sak bantuk in minkhat te in ttial hrim awk cu asi. Lianuk ti bantuk asi ah cun Lian-uk ti in ttial ding asi. Chungkharphunmin I ttialchih tik ah mirangholh a thiam ngaimi tleicia Pu Mangtling nih a min a ttialning “John Mangtling Cinzah” ti cu adik tuk mi I lak icawn cio ding hrim asi.

Kanchungkhar phunmin i-ttialchih hi a ngaite ah cun kanmah Chin miphun nunphung asi. Zeicah tiah kanchungkhar phunmin hi a hmang ngai mi kan si. Kawl khi chungkhar phun min an ngeih lo ca long ah Mirang phung lakphun deuh in an pa le min dong hna an ittialchih khi a si.

Kawl he kan miphun nunphung aadannak ngai cu an nih nih chungkhar phun min khawika hmanh ah hman mi an ngeih lo caah chungkhar phun min an ngeih lo. Laimi cu Laimi asi mi paoh in chungkhar phunmin angei lo hi kan um lo. Chungkhar phunmin aa khat mi paoh cu aa neih ngai in aa hmu kho mi kan si. Pa le phunmin si lo in Nu le phunmin ilakkhawh ning zong Chinmi nunphung ah aum tthiam ko. Kan pipu hna nih ca a rak hmang mi si hna hna seh law an chungkhar phunmin hi an rak ittial chih ko hnga. Chungkhar phunmin a ngei lomi Chinmiphun chungmi kan um lomi zong nih hin Chungkhar phun minngeih cu Chin mi vialte kan ikhahdihnak kanmiphun sinak alangh ter mi kan Chinmiphun identity asi rih fawn.

UN Charter UN phunghram upadi nih an nunphung le an holh miphundang he aa khat lo I, miphundang hlumh nak hmun hma he ram ri thler thiam awk ttha in an hlumhnak ram ramri thler thiam awk a ttha mi miphunpi cu an mah ramri chung ah anmah miphunte in iuk khawhnak covo ngei mi an si ning UN nih pompi mi asi timi a um.Atu Chinmi phun hi cu bantuk miphunpi cu kan si.

Chinmi ramri hi Mizo ramkulh minung le Nagaland ramkulh minung le Naga Hills minung le nih Chinmi kan si ti hi hlan Mirangukchan lio bantuk in atu zong ah pawm kho te hna she law Chinmiphun ramri hi Chin Hills Regulation 1896 nih Chinramri arak thler ning ah Chin Hills Regulation 1896 in Mirangnih a uknak hmun hma vial te cu Chinramri arak si I, akau taktak mi asi.

Chin Hills Regulation 1896 cu International Law nih Mirang upadi pakhat in a pawmmi asi. Cucaah Chin Hills Regulation chung Chinramri cu Internatianal law nih Chinram in a pawm balmi ramri asi. Cucaah Chinmi hrihhruai dangnih Chinmiphun kan si ti Chinmin an ilak ve ni ah akauh ning in Chinram Chinland ti in claim i-ham khawh mi ah ruah mi ngai asi. David siangpahrang le Solomon siangpahrangchan lio Israel ramri cu Baibalcachung nih a ttial ruang ah kum 2000 hnu ah Israel ram tiah an iham le an panh tthan bantuk phun he khin aruahning aa khat mi a si.

Federal uknak phung Miphundangram he ikomh in mahmiphunte in mah miphunramchungte ah zeimaw zat I uk khawhnak a ummi UN Charter nih ramri ngei mimiphun caah phung aser mi asi caah kan miphun tlau tilo naklam asi. Cu caah atu ah Panglong hnatlaknak ah Miphundang ramhe Fedral uknak phung in ikomh in cu ti Chimiphun nih Chinmi ramchungte ah zeimaw zat kan mah Chinmi te in Chin ramrichung ah I-uk khawhnak kan kawl lio le nunnakpeek in mahte uknak adding lotuk in Kawl ralkap cozah nih an kanphih mi duh lo nak langh ter lio leng mang mi cu asi. Vuleicung zongnih ttanpinak peek mi kan si. Cu kan ttamnak ah ttanpinakankanpeek ruang ah a kanttanpimi ramtampinih Chinmi ramzam pawl dornak an kan peek hi philh hlah u si.

Ram kau pi a ngeimi miphunpi pakhat an si ti an kan pom ruang ah America hna nih cun P2 level dot ralzaam misi nak hmanh an kan peek I tamtaktak in Chinmi an ram ah dornak peek in an kan lak len ko hi philh hrim hlah u si. Mah Chinmi miphun nunphung le holh le ramri ngeih mi vuleicungnih pawmpi khawhmi a si a tthatnak Chinmi ralzaam vialte nih a tthat nak kan tem cang mi hrim cu a si ko.

Kawlmi phun he kan idannak a um ca hrim ah Mirang nih Kawlmiphun he hmun khat ah uk lo in, kanmah Chinramte in Chinmi ramuk bawi nih hlanlio an uk tawn ning te in Independence hlanchung uknak an rak tuah tthanmi a si. Cu ruang ah Mirangnih independent ram in lak mi an si i Kawl siangpahrang uknaktawi a um mi an si lo ti kha an rak hmuh. Cucaah Chinmi duhnak um lo le nawl lo in Kawl he rambupi ser khawh asi lo. Mirang nih Kawl kha nan mah Kawlmi nih Chinramkha Mirang uknak adih hnu ah i-uk u ti in UN upadi buar in a rak pe kho lo.

Curuang ah Panglong hna tlaknak kha Chinmiphun nih raktuah aherhnak a rak si. Panglong hnatlak nak hnu in i-komh tik ah aa kommi independent ram arak si mi hngalh nak le ngiat nak ah 1947 Kawlrambupi puanlang/Thantar/flag chung ah arfi pakhat nih Chin miphun le independent Chinram ai awh in arak um kha asi. Cu independent hnu tik ah Ramukbawi ai ah khuatlangkulh in mipi thimmi hruaitu Chairman uknak kha kan rak hman.

Cu caah Kawl he Chinmi kan idannak hi vuleicungpi sin kannunphung le kanholh in kan idannak kanlanghter khawh long ah Kawl miphun an silo I anmahte in I uk ding hi an nu-hrin covo asi tiah UN le ramdangmi ttanpi nak atu lio kan hmuh bang kan hmuh peng ding khi a si.

Cucaah kannunphung kansunsak e, kan holh kanca` kansun sak e, kan thlau awk asi lo, kan sersiam kan huncho ter awk tuah hrimding kan si ti mivialte cu Chinram ri le Chinmiphun sau pi kan Chinram chung ah kan holh le kan nunphung zungzal in alen dingduhpi nak long te cu asi. Mizoram in Pu Rokunga nih “ Hi ai ramnuam zawk hi ram dang a um cuang lo e” arak timi kha Chinmiphun nunphung le holh longte alen nak vuleicung khawi ka hmanh ah a um ti lo caah kan tlangram tluk anuammi ram hi khawika vulei hmanh ah a um hlei ti lo ti mi kha a diktuk in arak phuah mi asi. Kha Kan zotlang ramnuam ti hla kha 1953 hrawng ah hin 3rd Chin Rifle battalion binkhaya phu nih Kawlram pumpi ralkap battalion kip binkhaya zuamnak ah a aw an rak tum I, first an rak hmuh nak ti hna kan tial ttheu ko.

Kan ka long in Chin miphun Chinram kandawt ti ttung Chinholh zongthiam ti lo, nunphung zong thiam ti lo ah cun ka long in Chinmi kan si ti kha cu amin long Chin kansi lai I ramdangmi nih Chin kansi an kan hmuhpiak kho lai lo. Chin miphun nunphung le holh kan hmang lo na in a minlong in Chinmi phun an kan ti caah Kawlmiphun an si lo ti kan um tti mi Kawl nih cun an kan theih ko lai. Kanram zong Chinram ti a min long in a um ko lai.

Asi na in Kawlpawl nih an mah Kawl mi taktak bantuk in nunphung le holh a ngei ti lo mi Chinmiphun kha ancung ah zumh nak tling an ngei kho bal hna lai lo. An kan tei sual lai ti phan ah an mah Kawl tluk le anmah kawlnak a sangdeuh mi ram hruainak tleihter awk te hna chinchin ah cun thleidannak an tuah lai I, namnet thlanglamh ngai mi miphun ah an hmuh peng ko hna lai.

Chinmi nih an thiam tawk le an thilti khawhtawk an ti khawh lo ding in an hun cho nak ding lam kha phih piak in Kawl nih an ngamh lo mi, an tuahduh lo mi rian a ttuantu le ralrawl ah tarh mi a thi hmasa ding le anau ta mi rian ttuan tu ah zuat mi miphun in an chiapeng ko hna lai.

Chinmi phuncung ah Kawlcozah an mi hremnak le an dinlonak miphun pa khat covo an phih piakdih mi hna duh lo nak UN te hna theih pi awk in Chinmi nih bia an khin tik ah UN nih atuchan bantuk hin bia hmual an lak piak kho ti hna lai lo.

Zeicah tiah Chinnunphung le holh an ngeih mi mit hmuh kut tuah hrim in an hmuh sakkhawh lotik hna ah cun, miphun pakhat kan si ti Chinmiphunnih an ka long in an iham nak long kha cu miphun dang nan si nak nunphung le holh Kawl he dannak nanngei lo Kawlmiphun nan si ko tiah UN le ramdang mi nih an ti ko hna lai.

Cu caah nan mah miphun Kawl le Kawl miphun khat chung nan ram chung kong bia sawhsawh asi ko; nan mah ramcozah nih nan ramchung uknak phunghram ning in an tuah mi asi an ti lai I miphun pakhat covo UN nih peek mi zong kha a min long Chin aa ham mi miphun nih an hmu kho ti lai lo.

Cucaah miphunpakhatchung asi mi buainak kong ah UN nih nankong kan ithlak kho lo vun ti in, miphun ven himnak UN nih Chinmiphunkha peek khawh mi miphun ah ruah khawh mi a si ti lai lo. Cu tik ah azungzal in miphundang kut tawi zuat mi sal ichuah nak khi asi ko cang. Biadang in kanchim ah cun a-miphunpi in miphun dang kut tawi ukmi sal miphun ah ican bantuk khi asi ko cang lai.

Cucaah independent ramtampi nak a kaumi ram ri a ngeicang mi Chinmiphun bantuk nih mah le pipuchan in rak ngeihtawn mi nunphung le holh he ramngeimi mi phun pakhat in vuleicungnih rakpawm tawn cang mi si nak in, mahmiphun nun phung le holh sersiam lo le nunpi lo ruang ah miphun dang sal si nakchung ah luh thluah mah nak khi a si ko cang.

Pathian nih Chinmiphun thluachuah peek awk caah aduh ko na in, Chinmi phun nih mah miphun nunphung le holh aser siam lo le a nunpi lo ah cun miphun pakhat si nak ah Pathian nih thluachuah apeek thiam ding zong peek awk a ngeih ti lo ding khi a si. Pathian nih lo thlo pa kha rawl ngeiseh ti thlua chuah a pee duh ko na in, lo a thlawh lo ah cun thluachuahpeek awk a ngeih lo bantuk he khin aa lo mi a si.

Kan ram chung ah kanmah miphun nunphung le holh longte leng zungzal she kan ti ah cun kan miphun nunphung le holh hi chan adawikho ding in kanser siam kan ttamh kan hun choter kan karh ter hrim ding asi. Cu kannunphung kan hla kan bia karh ter huncho ter ning cu nunphung zung thiam, holh lei zungthiam hna nih aphunphun in an ttet ter an zam ter an santer khawh mi asi.

Vuleicung miphunkip nih an bia le an hla an nunphung cu-ticun anu pyinya thiamnak in tuahkhawh mi asi. Laimi nunphungnun pi ticu biar maw kan ikeih tthan lai, zu maw kan din tthan lai, nupi man maw kan imanh tthan lai ti bia hal a hmangmi hna khi hi anupyinya thiamnak phunphun timi in nunphung ttamhchunh karh ter chin hunchoterchin khawhning aruah awk an theih hrim lo ca long ah asi.

Chin mi nunphungcawnnak siang inn, kan holh kanhla kanbia cawnnaksiang inn le sersiamnak siang inn tuah khawh asi. Cu ti ning cun cawnnak a ngeimi zungthiampawl nih ttammawi sersiam ning le karh ter ning a phunphun an tuah cio khi a si. Atu ah cu bantuk cu zalong ngai in tuah khawh nak lam hlan democracy uk chanlio bantuk in Kawl ralkapcozah uknak tawi ah a fawi ti lo. Democracy uknakchan lio ah nunphung cawnnak sianginn te hna tuah kan rak theih lo bia ah atu kan tlau dengmang cang hi asi.

Atu ah Kawlralkap cozah nih Chinmiphun cu Kawlnunphung longte le Kawl holh longte an icawncang caah an mahte in miphun pakhat an si kho ti lo. Federal uknak zong peek khawh mi ansi lo tiah ramdang sin ah politics an tuah cang. Cucaah an holh an bia an nunphung tlau she ti in Chin ramkulh ah Chinmi ca le holh cawnnak zong atuah ti lo khi a si. Kachin le Shan an si ah cun an ramkulh ah anmah miphun Kachinmiphun Kachinram ah mitambik miphun ansi ti lo, Shanramkulhchung ah Shanmiphun mi lu atambik ansiti lo an tive hna.

Cucaah Kawl he kan idannak paoh hi miphun khat kan si tawn ning vulei cungsin kan langh ter nak caah kan hman dih awk asi.

Kanchungkhar min zong cu zeidah kan nunphung asimi cu atuchan mi nih hman len ding asi. Kawlmiphun kan silonak alangh khawh nakngai, ni tlak lei ram mi nih an vun kan ttanpi nak ngai kan nunphung zong asi. Chungkhar phunmin minhe I ttialchih lo ruang ah Laimi kan nu le fanau tamdeuh a ngei mi hna cu na fa le nih mindangdang an ngeih dih mi hi va tampi maw na ngeih ti hna an hal hna I achim zia an thiam lo tik ah can saupipi bia hal an tong hna.

Chungkharphunmin an ingeih mi an min ah ittial chih hna seh law chikkhat lo ah adih hnga mi va tampi he fa a ngeimi nu ti in chik khat kar lak asi zong ah an ruah mi hna kha kan Chinmi phun an si caah kan Chinmiphunpi in lungfah pi awk chik khat lo chung an si. Cucaah kan min ah kan chungkhar min I ttialchih hrim awk asi.

Kan thilthuam kongzong atu nan tial nan ceih ngai. Kawl he kan idan nak asi mi kan nunphung paoh hi hlai thluahmah in asi khawhchung in char tthan dih awk kan si. Vuleicung miphuntling pakhat asi mi nih khuacankip ah festivals/Tho/Kut/ khuaconghkhuacang a ngei lo mi mi phun an umlo. Anram leiah vuleicung khuaduh hmuh atlawngmi tourists pawl nih an tlawn duhnak hnga mi lem sawi nak ah an ramcio nuamh nak ah cu bantuk an festivals kong te hnacu hrelh awk ttha lo hmai chong bik ah an ttial mi asi. Chin mi zong ramkaupi kan si ning kan ttial cang.

Vuleicung miphunkhat in pawmcia mi zong kan si cang. Asina in Krifa lei nih kan nunphung, kan festivals hna an doh peng ah cun kan miphun pi in thlanchungvui bantuk kan tuah khi asi ko hnga. Asina in Chinmi krifa lei nih kan miphun nunphung, festivals te hna Krifa biaknak he aa kalh lo ding in Krifabu nih an tuah nak hnga aphunphun an ruah mi a um cang i kan miphun anungcang lai ti ruah khawh a si. Kan mah Chinmi zong kumkhat chungkhuacankip ah festivals/kut/Tho cu pipuchan ah a ngei mi ve kan si tik ah vuleicungmiphunkhat tling hrim cu kan si.

Asina in Krifa lei nih Krifa biaknak he ikalh loin cu Thopawl tuah ding kha remhchunh sersiam nak lei ruah loin a hrawhnak titik ah tuahti lonak long an rak tuak. Cucaah atu festivals/Tho hna cu abik in Thantlang/Haka peng ah a tlau bantuk asi cang. Atu ah Tho timi Kumvui Tho hi tlawm tete an char hnik tthan ti asi I, a ttha ngai. Krifa lei in Krifa biaknak ah lamkhat khat in aa kalh lo ning in sersiam ning ttha te in ruah tti hau khi a si. Asina in festivals dang anchar tthan kho rih hna lo. Mizoram festivals khi Chin ramkulhchung festivals he aa khat milong te an tuahmi asi ko.A min an kawh mi aa dan bia long khi asi.

Krifa longte asicangmi Chinramkulh ah Krifa mi nih hlan Chinmi nunphung nunpi ding tlolh lo awk asi ning kan ttial tik ah a sullam cu Ktrifa si nak long nih Chin mi phun kan si nak kan identity a langh ter kho lo. Krifa kan si caah Chinmi phun kan si ti khawh nak kan ngei lo. Zeicah tiah vuleicung Krifa paoh in Chinmi phun an si kho lo. An mah le miphuncio in nunphung le holh dangdang an ngeih mi cio nih an rammi si nak identity apeek hna. Krifa lei hruai tu nih Chinmi nunphung hi Krifa asi mi Chin mi nih kan nunpi long ah kan miphun Chin kan sinak a lang kho ti hi ruah awk ngai asi.

Uknak lei in an tuahding asi ti in Krifa hruaitu cheu khat nih an ti ko hnga. Kawlram chung hna ah cun kanmiphunhrawh awk arawimi Kawlralkap cozah kuttang ah uknak lei in zei hmanh cu bantuk cu tlingtaktak in tuahnak nawl Laimi kut ah a um ti lo. A umzong ah Kawlnunphung lei ah Chinmi nunphungkha mernak lei in an tuah dingtu khi a si caah an tuah lo hmanh a ttha lei mi asi kho.

Hlan lio i kannunphung vialte hi kone gyan - raw material bantuk caah record I chiah in kan theih le kan thiam khawhdih awk ngai asi. Cutik ah kan nunphung hlun kha raw material Gonegyan bantuk in kan nunphung sersiam huncho ter awk a domh nak a foundation ah hmang in design phun phun a tteng a nge tampi in zung thiampawl artists nih an tuah khawh mi longte asi. Bawibik Sangcem timi hlanhla a aw an ttamh mihla hnakhi lamnak ah hlawptlongaiin fanau zongnih anlanakphunkhin sersiamklhawh naklam Chinnunphung bia le hla zungthiam hnanih tuahkhawh mi longte asi. Zungthiamtitik ah sianginn ah hibantukzungthia nakle cawnnak a a ngeimihna tiduh mi asi. Cubantuk cu atu ah Laimichung ah an umlotluk asirih ko.

Chinmi chung in cubantuk zung thiam cu chuakkho hnaseh tiah Democracy chan ah kan Parliament nih nunphung cawnnaklei sianginn ser rakcawn rakthiam ter mi arak um kho ngai. Asi na in Chimmiphun nun phung a len lio tuk a rak si caah a tlau kho lai lo ti phun in an rak ruah maw, Krifa lei nih Chinmi nunphung kha Krifaphung he aa kalh lo nak lei ruat lo in hloh nak lei rumro an rak ttan lio asi caah mee kan hmu lai lo ti an rak ruah caah dik pakhatkhat a rak si.

Chin ramkulh cozah kan rak ngei lo na in nunphungcawnnak siang inn hna cu hlanlio Parliament chan ah fawite in rak tuah khawhmi atu ahcun cawnnaksiang inn tuahcu chim lo Kawl ralkap cozah hrim nih hrawh arawi lio chan ah a hung I cang cang. Atu 2008 I Rambu pi uknakphunghram chung ah nunphung sianginn tuah khawhnak le cacawnnaklei hna Chinram kulh nih atuah khawhmi ah an chia ti lo. Cucaah Krifa lei in Baibalsiang inn ah optional subject in cawnpiak nak lam te hna, hla te hna le adang aherh mi cawnnak tuah long ah kan miphun kan dir khawh awk tampi tha apee ding khi a si.A tuah zia zong thiam a si ngai ko cang.

Kawlram i tuah khawh lo zong ah tangka a um ah cun ramleng Laimi nih ramleng Mizo ram te hna ah tuah khawh mi asi. A tuah ning theory zong tampi kan theih khawh ko cang I Bai bal ca cawnpiaknak he ikalh lo in Baibalca ttialning zumh fehnak a bawmchantu ah ser khawh nak lam in tuah khawh ding lam a umkho mi khi ruah ngai awk kan si.

Thilthuam hna hi fashion phun in a um ngai mi asi. A rong in siseh a design in siseh cuti cun fashion phun in a kal. Laimi si nak zeimaw canchung a langhter mi paoh cu aih awk, hruk awk a ttha kho mi long te asi. Ruahnakphunphun in a um ko lai. A ttha mi asi ahcun zei tluk sawisel len zong ah mi nih an ngol sian ding asi lo. Puan in kaa aih lo caah angki in ihruk ning atimi zong an um ko lai. A puan hrim in I aih ko ning ati mi zong an um ko lai. New Delhi ah khin pa zong puan aih in a ummi India mi kan hmuh ttheu ko hna.

Kan Laimiphun nunphung asi ti in tuahmi cu an ttha dih ko I minih sau an hman le hman lo kha asi ko lai. Atu lio Tedim lei I angki a rang mi ah lamkalh puanbantuk in a um mi Jacket bantuk angki ah an ihrukmi nan hmuh mikhi 1966-68 hrawng hrang ah University siangngakchia nih lamkalh puan khi angki design ah kan rak tuah I pongpi remhchunh mi he lamnak te hna ah an rak hman ngai mi Chinmi thuam pakhat ah rak tuah mi asi. Chin Oo si nih national dress pa khat phun ngai in anrak hmang na in a hnu ahcun tam kan hmu ti lo. Atu ah Tedim lei nih an hman tthan kan hmuh ttheu ko. Tedim long nih tuah mi ah nan rel sual hnga. Tedimlong nihtuah mi arak si lo. Ca sau ngai asi. Damte in. Lnk.

(Theihter nak- A cunglei capar hi Pu Lian Uk nih metkhuabo ah a thlah mi a si. Kan pa le hna tialmi ca hi mino hna caah cun ro sunglawi bantuk an si. Ral rel ve te hrimhrim.)

Chin National Day

By Pu Lian Uk

U le nauhna:

CND kong hi Mirangholh cun ramdangmi nih an kan theih pive awk ah kan ttialmi a um na in Laiholh in ttialmi hi atam tuk rua lo. Cu caah a hramthawk in fianglakte in ttial deuh ah tthatdawh asi. Asi na in atawi zong in kan vun ttial lai.

India lei ah hin 1760 hrawng hin Chittagong tiang hi mirang nih anvunlak . 1885 ah Kawlram cu anlak. Cu Mirang an vunlakmi Chittagong hrawng India ram le anlakmi Kawlramkar lak ah a ho hmanh nih uk lomi India lei zong in ukmi asi lo i, Kawlramlei zong in ukmi asi lo amahte in a auk mi Chinram kau ngai kha Mirang nih an vun hmuh. Cutik ah Mirang ukmi Indiaram Chittagong lei le Kawlram ihlanhnak ding ah Chinram hin lam cawh naknawlkanpee u tiah Chinram uktu bawipawlkha an rak hal hna i nawl anpee hna lo.

Cu caah kan ukmi Kawlram le India ram ah Chin minih hna nan rak hnawh. Kan uknakchung mikhua nanchim, sal ah nantleih hna caah kan ukchung himnak ding chimm tilo ding in kantuah hna laiti ruah nak in Chinram cu India lei ralhmai le Kawlramlei ral hmai pa hnih in an i tthuan i, 1888 in an vun chimm. Chin mi nih anderh ve hna i, Siallum battle ground hna i, an itukmi hmual afahtuk caah Mirang lei ralkap sibawipa nih amah hma putbu in hma hmu mi an ralkap pawl athlawp hna ruang ah Victoria Cross (VC ) AungSanthuriya bantuk zong an rak peek phah.

Raifanh in Mirang leiralkap an zaw i raltuk khawh ti lo in khuaah an kir ter hna, an thi hna. Chinmi nih ambush an tuah hna i an thah hna tibantuk a tamngai. Cucaah Mirang zong raltuk anba i, remnaktuahding Chin ramuktubawipawl cu bia anpeek hna . Cubia anpeek mi hna cu Chin ramuktu bawivialte nih hlan lio nan uktawn ningte in nankhua le nanramcu nan uk ko lai i, ngunkhuai long mirang kha nankan peek lai an ti hna.

Mirangkai hlan Lairam uknak phung cu bawipawlnih khua le ram uknak kha ro in chanh miphung arak si. Lairam bawipawl zong cubia cu an hna a tlak caah remnak biakam kakip khua ah an tuah thluah mah. Cu rem nak tuah lio an biakam cu Chin Hills Regulation 1896 upadi chung ah uknak ro in ichanh mi phung cu an ttial chih.

Chin Hills Regulation 1896 chung ah: “Chins includes Lushai, Kuki, Nagas , Chins in the Chin Hills and any person who adopt Chin culture and language” ti cu upadi provision pakhat ah an rak ttial chih. Zeicah hitin anttialtiah hivialte miumnakramkaupi hi uktupakhat in kan rakngeih lo cu afiang. Asi na in an i-ukning kha biaknakphung zulh in an rak iuk hna. Cu anbiaknak zumh ning hi arak ikhat ngawt dih.

Minungnih thlarau anngei i an thih hnu ah cu thlarau cu mithikhua ah an va um tite hna, cuti thih hnu ah hell a umti an zumh lomi te hna, anbiaknaktuahtik ah saram in thawinak anrak tuah te hna vialte hi an rak ikhat dih. Cu anbiaknakzumh ning aa khahnak nih an nunphung zeimaw zat tiang aa khat in an rak hmuh piak hna. Cucaah hitin mindangdang an rakngeina in Chin tiah miphunkhat ah an rak chiah hna hi asi. Cucaah bawichungnih hlan lio mirangkai hlan an uktawnning te in uknak kha ro in ichanphung an ttialchih mi Chin Hills Regulation 1896 in 1896 - 1947/ 48 tiang uk asi.

Thlanglei Lairam Matupi peng cheukhat le Mindat Kanpetlet le Palet wah ah hin cu ti bawiuknak a umnak a um i a um lonak zong arak um pah. Cu chan hrawng in loram ngei an rak um cang. Loram ngei mi anramchung lo atuah mi paoh kha cu loram ngei minih an uk hna. Ramngeidang ram ah lo an tuah ah cun cu ramngei dang sin a uknaktang ah lotuah tuhna cu an um tthan hna. Cheukhat hmun ah cun ankhua i khuasa kho, mi-ngeimirum paoh anbia kha khua mi nih anngai hna. Cubantukkhua ah cun khuami nih ankhua uktu ah an thimhnabantuk democracy phung nawn khi a rak si. Cuti khua uktu fiangfai in an um lo nak ka ah Mirang nih khua uk tu kha an chiahchawm hna. Chaklei ah Chinramuktu bawi hna nih an ukmi hna khuami sin in khuachiah sakhua rawl rel akhua cio in an peek hna phung khan anpeek ter ve hna na in uknakkha ro in an ichanh ter lem hna lo.

India leiral hmai in lakmi Chinramkha India ram Mirang Governor uk naktang ah anchiah i, Kawlramlei ral hmai in lak mi kha Kawlram i Mirang Governor kuttawi ah chiah an rak si. Asina in Governor kipnih Chinramchung Chinmikha cu Kawlram mi le India ram mipawl uknak upadi in uk hna lo in Chin Hills Regulation 1896 upadi pakhat longte khan an uk an hrawm ter dih hna. Cu ti cun Kawlram le India ram adangdang in Independence an hmuh tik ah Chinram an rakchim lio ralhmai anlak mi ramri ning cun Chinramcu pa hnih ah tthen thai a hung si.

Independence kan hmuh tik ah Kawlrambupi ah a vun itel ve mi Chinram hi Mirang uk lio 1896 Chin Hills Regulation ning in maw bawichungnih ramuknak hi ro in an ichanh rih lai maw ,mipi thim mi hruaitu nih dah a uk laiti bia ahung chuak. Chin Hills Regulation ning bawichung uknak asi ah cun, Lairam in Union Parliament i thlahmi MP 14 chung ah Chamber of Nationalities i aa telmi pariat hi Chinram uktu bawichung nih anmahbawichung long in ithim ding khi asi. Zapi commoner nih cun Chamber of Deputies timi Lairam inthlah mi mipi aiawk tu pa ruk long kha mizapi mee in mizei paoh kha thimding asi.

Thimnak tuahhlan ah Interim government an dirh chung mi ah Chinramuktu Chin Affairs Council ah wankyi hi Pu Vomtu Mawng nih a ttuan i, Parliamenttary secretary ah Captain Mang Tungnung asi. Chin affairs Council meeting Chairman (speaker) ah Pu Lian Tthum asi. Pu Liantthum cu Phaipha Bawi hrin asi. Capt. MangTtung Nung te zong hi Tedimpeng Muizawl khua a uktu Bawihrin anrak si ti intheih asi. Anpathum hi ralkap chuak longte ansi i ralkap lio in i-theih hngalh dih cang dawh ansi.

Anmah Pathumnih cun Chinram ukning ramuk bawi phung ro in uknak ichanh leng mang mi hi chan hnu adawn cang. Cucaah Chinram hi thimmi hruaitu nih uk ding asi ti hi anchuahpi. Cu caah 1948 February lio Falam i tuah mi Chin conference ah Ramukbawi vialte le zapi kha Chin Hills kaa kip in aiawh tu cio thlahmi Paletwa leitiang in an kai. Ramuk Bawichung in conference akaimi le zatlangmi akai mi zapi hnatlaknak in mipi thimmi hruaitu nih uknak hi tlai hnaseh ti cu anbiachahmi asi. Conference ah hin 5000 hrawng kaimi asi ti hmanh in an ttial.

Ramuk attuanmi Bawi chung vialte kha kum ngachung maw kumhra chung dik khuachiah (Tax)an hmuh hnga mi antuak piakmi hna compensation tangka ahlum in anpeek hna. Bawichung nih hi-tangka ttha lak cio compensation ah cun anrak chuah. An uk lio i an hmuh tawnmi khuachiah caah an pawnnak hna ti khi asi. Ramuk bawipawl zong anlung a tling dih. Zapi pawl zong nih bawichung kha va ral le va thleidan nak antuah hna lo. Cu ruang ah Pu Zahre Lian hi Zahau ramukbawi fapa aa hngal ko na In Lairam,uktu wankyi ah Laimi MP 14 hna tla te in an rak thim cawlh ko.

Lairam uktu bawichung le an uk mi hna zatlangkar lak ah zeihmanh hna hnawh nak um lo in bawichung he an ukmi hna za tlang he ro in ichanh mi uknakphung cu chan hnu adawntuk cang an tive ve. Cucaah roinuknak i chanhphung chan hnu adon cang mi bawichung uknakphung cu mipi thimmi zapi duhnak democracy phung thim mi hruaitu uknak ahthlen dingcu anzapi hna tla te le lung si te in an rak pom veve mi asi. Cu caahFebruary thla ni 20 ni cu bawichung le an ukmi hnaza tlang an lung aa rualni an lung aa khah ni zong arak si. Cutik ah Chin Hills Regulation 1896 Bawichung roco in ichanh mi uknakphung kha an hlawt i Chin Special Division Act 1948 kha azaka ah anvuntuah. Atuah hin cu roco inramlekhua uknak cu dirh tthan usi ti umseh law Chanhnu adontukcang mi asi i atu in Chin National Day asawisel mihrim nih hin duh khawh awk khi asi ti hrim lo.

Cu Chin Special Division Act 1948 ah Chinram kha subdivision paruk ah an tthen . Subdivision pakhat cio kha akhuatlang tete in Circle ah an tthen. Circle pakhat kha mipi thimmi Circle chairman pakhat cio le Circle council nih an uk. Ramuk bawi le an tlangpipawl zaka ah khin mipi thimmi Circle chairman le an council cu an si cang. Circle chairman kut tawi ah khua uktu le an council cio an chiahve hna. Circle chairman vialte cu Sub divisional officer (Vuanthawk) advisory council ah an hung sive. Myonay council bantuk kha an si. Haka le Thantlang khi Haka sub division pakhat arak si I, Circle 14 a rak um. Thantlang Taungkyaw bawling puai team an tthen mi khi culio circle ramri zulh in tthen mi asi.

Lairam i Parliament 14 zong cu mi zapi nih anduhmipaoh hna kha thim a hung si cang. Hlan lio ah ram le khua uknak ah aa thlak kho tawn lo mi zapi kha anvuncawisan hna i Bawichungpawl he tlukceo te in ram le khua uknak ah mee peek nak nawl an hung ngei cang. Bawichungpawl zong Pu Zahrelianbantuk in ram uknaknawl an hmu tthiam. Cucaah uting nau zophunghrim cu asi .

Cu ruang ah cu ti lungrualte in Laimiphunpi in bia an rakchah khawh mi lawmh nak le tu hnu zong ah hibantuk in lungrualnak hi ngei peng hna u siti duh ah bia anchah ni February 20 ni cu Chin National Day tiah min an sak. Cu CND cu techinfapar tiang Laimi umnakkip ah festival nuamhnak tuah hnaseh tiah zungkhar ni ah Kawlram parliament chung hna tlate in an raktuah mi asi. Cu ti cun an tuah mi cu Negotiable Instrument Act in an raktuah mi asi.

A hnu an ruah tthantik zong ah hi February ni 20 cu Chinmi kan lung aarual ni, hmunkhat te ah Lairam kaa kip aiawh tu itawnkhawh hmasa bik ni , zapipawlkha ramuknak ah i-thlakkhawh ve ding ah mee peeknaknawl an hmuh ve ni, bawichungzong kha zapi he an uknak nawlngeih tawnningte in mee peeknaknawl le ithimnak nawlngeih tthiamding tivialte conglawmhnak ah hmantlak hrim cu asi. Cucaah atu kum 60naktiang pehte in kaa kip ah kantuah mi festival nganpi in Laimi kipnih khawika kan umnak paoh ah kan ingeih khawh hi asi ko. Kanram bantuk in ramdang ah cun zungkhar ni ah hmuh kawh asi rih lo.

Cucaah Laimi hi phun adaw le atleihchan ngai mi kansinak aa hngalh nak ah ramdang ah holiday asi lona in asikhawh chung inkanpuparo kanconglawmh leng mang hi asi. Hitikantuah leng mang ah cun holidayngeih ding zong in kan rian ttuannak nih akhonh an kanpeek khawh te lai. America hmuncheu ah cun nanmiphun nunphung in nan hman mi ni sung lawi asi an ti hna i a khonh an hal hna tik ah fawite in an peek hna. CND athawkka lio hrim ah hin Laimi asimi paoh cu February 20 ni hi lahkhah an peek bu hna in dinhnak Kawlrambupi chung vialte ahrak peekmi hna asi. Norwayhoi hnaah cun holiday ah hmanpiak te hnaseh law dawh hmanh asi.

MP arak icuh balmihe MP thimnak a hmu mi hna he Haka peng Thantlang Peng Matupengchung hi Pu Lian Tthumlong asi lo in a dang pawl zong Bawihrin longte an rak si. Matupi in MP Paw KhuaMing Bawihrin, Pu Mangtling Cinzahbawihrin, apa hrim Darlingkhuah bawi a ttuanmi asi. Pu Lian Tthum hna cu bawithi a sunsakpah ngaimi mi asi . MP ah rak thim mi Pu Rothang te Pu Ralhmung te pawl zong bawihrin longte an si i, bawithi a sunsak mi zong an si ko. MP. Pu HrangMang hna cu amah hrim hi Thantlang Farrawn a uk tu Cenhrang bawichung hrim arak si.

Parliamenthimnak ah a lut balmi Pu Bawi Mang Zokhua zong Siakhelbawi hrinsi in kantheih. Pu Uk Mang zong Sangpichung bawi arak si. Pu LalTu zong Cinzahbawi arak si. Pu Tthio ling zong Hnaring bawi Siavungchung hrin arak si. Pu Sakhawng zong bawi hrin arak si. Pu Hrang Nawl le Pu Sang Awi zong Bawihrin an si. Hi Mipi thimmi MP vialte a ho hmanh nih CND kong bia an rak tamh balmi asi lo.

Atuchanah Chin timi Haka Falam holh in Laimi ti asi i Tedimholh in Zomi ti asi i Mindat holh in K’cho ti dih mi hna le CND kongte hna bia athi dihcang mi, biane a tla dih cang mi ceih phu asi tilomi longte khi an si cang. Hi kumsaupi ti-ne atlacang mibia atu ah ti ne thawh phun in a um dih mi hi Ne Win nih Laimi hi an bia le an ruah nak irual kho hlaseh ti in Laimikong le Laimiduh ning le khanningte in a um khawh lo ding araktuah mi ahlawhtlinak a hungsicangruati hi ruah awkngai thinphan in umhaudawh asi.

An Laimiphunruahnak aa khat hnga ding kha an ngakchia anfanau nih an tthanpi awk um hlah she tiah Lamica cawnte hna Ne Winnih arak phih le khualengcarel kho hna hlah seh ti in Mirangholhcawn hna arak phih. Zeidang kong ah party pakhat uknaktang ah kanmah ralkap cawnpiakmi Kawlholh in tayu thantimi, keimahchimmi asi bikti longte doctrine rakcawn piak nak arak ser. Cucawnpiaknak vialte cu Laiibantuk tlang mi nih lungrualnak ser kho te hna hlahseh ti in rap ah aka rakkanchiah kanh mi asi. Cu rap achiah mi ah aa fawih mi pawl nih hi bantuk athi cia mi a ne atla cang mi bia hi atu in ti ne an thawh ter tthan dih phun hna asi sual hnga maw ti ruahawk hin a hung um cang. Ne Win le Than shwe hi psychology war fare a thiammi an si ti asi. Cucaah hibiaathiciami ti-ne thawhter tthanphun in Chinmi lak ah atu a ummi hi Ne win akanrawinak ahlawh tlin a asi koti hi mi a cheu nih an chim cang.

Biaceih zung ah hin biapawlhi athawh tthan ti loding limitation a um dih. Cu bantuk in thil tampi hi chanhnu adoncang mi atho khoti lomi hi a um cang. Ro inchanm bawichung uknak phungcu tuah tthan usi ti atu ah aho hmnhnih anduh ti loding kan theih ko ah cun hikongchim hi aphiat tama distructive rian ttuanphunlong in chim le ceih khawh mi asi. Roinchanmibawichung uknak cu kandirh tthan lai atiduh mi an um i sikhawhnaklam a um ah cun bawmhding zong asi hnga.

Asina in asi kho tilo mi bia ti ne thawhter tthan awk man a a um ti lo. Atu ralkap uknak i annashin dictator phung kanduh lo caah democrcyphungdirh ding kan ttanpi dih mi asi. Ro in ichanhmi uknak phung cu dictator uknakphung he aruah nak aa khat deuh mi asi. Cucaah uknak ro in chan miphung in aa ukmi Arab Muslim rampawl hmanh khi democracy lei thlendingtu anzuam cuahmah khi asi.

Ahohmanhnih ro in ichanmi bawichunguknakphung dirh ding politics atuah mi an um ti lo. Cucaah Chin National Day kong complain atuah mizong nih cu ro in ichanhmi bawiuknakphung chanhnu adawn tuk cang mi kong cu milungtuainak sawh caah ttialle ceih aphu lo ngaimi asi hi ruah cio awk duh ngai mi asi.

Theihternak: Thaizing cu Lai Phunpi Ni a si caah Lai Forum ah an thlahmi Pu Lian Uk nih a tialmi "Chin National Day" hi kan hun tar.