Matthai

Matthai Thawngtha cauk hi Biakam Thar cauk hna lakah a hmasa bikah chiah a si. Sihmanhsehlaw, a hmasa bikah tialmi cu a si lo. Thawngtha cauk pali (Matthai, Marka, Luka, Johan) lakah Marka hi tial hmasa bik tiah zumhmi a si. Matthai hi 80 CE (= AD) hrawng ah tialmi si dawh a si. Khrihfabu tuanbia ah Matthai cauk tialtu hi Jesuh zultu hlei hnih ah aa telmi Matthai a si tiin ti tawn a si. Nain, Matthai cauk catialtu taktak hi aho a si hngalh a si lo. Thawngtha cauk dang bantuk in Matthai catialtu zong cu aho a si theih a si lo.

Catialtu kong ah tlawmpal theih khawh le zawndamh khawhmi cu a um. Pakhatnak, Greek holh in Matthai cauk hi a tial. Pahnihnak, ca a tial tikah Marka cauk le Q (Q ti mi cu German holh in a rami a si i, Mirang cun "source" tinak a si) hi chirhchan ah i lak seh law a dawh. Pathumnak, Jesuh chan lio ahcun mipi nih Aramaic hi nitin holh ah an hman caah Aramaic holh hi thiam sehlaw a dah. Cu pin ah Hebru holh zong thei sehlaw a dawh. Palinak, Antioch timi khua ah asiloah, Antioch khua pawng hrawng ah a ummi rak si sehlaw a dawh. Cucu Baibal thiamsang nih a catialmi zoh in an ruahnak an langhtermi a si.

Matthai catialtu nih aa tinhmi hi zei dah a si hnga? Matthai cauk a thawknak le a donghnak rel tikah aa tinhmi hi fiang tein a lang. Matthai 1:23 ahcun "Ngaknu nih fa a pawi lai i fapa a hrin lai i a min cu Emmanuel a si lai" tiin a um. Emmanuel ti i a sullam cu Pathian kan sinah a um tinak a si. Matthai cauk a thawknak hrimhrim nih fiang tein a langhtermi cu Jesuh cu "Pathian kan sinah a um" ti kha a si. Phundang in chim ahcun, Jesuh cu kan sinah a ummi Pathian a si. Matthai cauk tha tein rel tikah Jesuh cu Pathian hrimhrim a si kha hmuh khawh a si. Cun Matthai cauk a donghnak ah Jesuh nih a zultu sinah a timi hna cu, "Vancung le vawleicung i a ummi nawlngeihnak vialte cu pek ka si. Cu caah khuazakip ah va kal ulaw miphun vialte kha ka zultu ah va ser hna uh; Pa le Fapa le Thiang Thlarau min in tipilnak va pe hna ulaw kan fialmi vialte hna hi an zulh nakhnga va cawnpiak hna uh. Cun hihi philh hlah u: nan sinah a zungzal in, caan dongh tiangin ka um lai," (Matt 28:18-20) tiah a ti hna.

Cu caah, Matthai cauk a hramthawknak le a donghnak kan zoh tikah kan hmuh khawhmi cu 1) Jesuh cu "Pathian kan sinah a um" timi le 2) Jesuh nih a thanhmi cu "nan sinah ka um lai" ti kha a si. Matthai cauk nih aa tinhmi cu Jesuh cu Pathian a si i, Pathian a sinak in kan sinah, kanmah thazaang pek dingin caan dongh tiang a um lai ti kha a si.

Hi thawngtha a ngaitu ding hi aho dah an si? Baibal lei thiamsang pawl nih cun, Matthai thawngtha hi Khrihfa biaknak ah a lut i Khrihfa biaknak chuah takin Judah biaknak ah a kir than sual lai tiin phanmi Judahmi hna sinah tialmi a si tiah, an ruah. Cu hna cu, Matthai catialtu nih Khrihfa biaknak ah hmunh dingin thazaang a pek hna i, Jesuh cu Messiah a si i Jesuh hmangin Pathian cu kan sinah a um, ti kha cawnpiak le fianter aa zuammi cu a si.

Matthai cauk cu, a tlangpi in, a tanglei bantuk in then khawh a si hnga:

1. Chuahnak (1-2:23)
2. Messiah Pennak (3:1-7:29)
3. Galilee peng ah Pennak a karh (8:1-10:42)
4. Pennak cu doh a si (11:1-13:52)
5. Pennak minung hna (13:53-18:35)
6. Messiah nunnak a donghnak lei (19:1-25:46)
7. Pennak nih teinak a hmuh (26:1-28:20)

* Pennak ("Kingdom") ti tikah Pathian Pennak asiloah Vancung Pennak kha chim duhmi a si.

Theihternak: Dr. Jim West nih a tialmi a tawinak in ka lehmi a si. Marka, Luka, le Johan thawngtha cauk pathum kong zong ka hun tar chap te lai.

Innngeilo

Jim West timi pa nih “Zei ruangah dah innngeilo pawl hi ka rem hna lo” timi tlangtar in ca a tial. A tialmi hi phundang lei in a sullam lakpiak dingah a tialmi a si. Amah tialmi ahcun:

Innngeilo (homeless) pawl hi ka rem hna lonak a ruang tampi a um. Cu lak ah a tanglei hi an i tel:

• Innngeilo pawl cu an rim a chia.
• Inn an ngei lo.
• Sianginn zong an kai fawn lo.
• Thilpuan tha an ngei lo.
• Ka theihmi an um lo. Ka theih lomi cu zei tin dah an zawn ka ruah hna hnga?
• Matthai 25 ah telh an si lo. Rawl tammi, ti halmi, thilpuan a ngei lomi, thong tlami, le a zawmi ti lawng a um. Innngei lomi timi Jesuh nih a chim lo. Jesuh nih a remmi rak si hna sehlaw cu, anmah zong hi a telh ve ko hna hnga.
• Innngeilo pawl ka rem hna lonak a ruang bik cu, zei hmanh ka caah an tuah lo caah a si.

Minung kan thinlungput umtuning kha langhter aa zuammi cu a si. Hi bantuk lungput hi kan lungput a si sual ve maw?

Teirulchamnak in Iremthannak (From Retaliation to Reconciliation)

Jesuh Khrih nih tuah uh a timi ah, a har ngaimi a si nain a herh tukmi cu “Nan ral va daw hna uh” a timi zawn hi a si. Kan u nau hmanh dawt kan i harh hna lio ah, zei tin dah kan ral chinchin cu kan dawt khawh hna lai? A si kho hrimhrim lo, vun ti colh ding khin a um. Kan Bawipa Jesuh Khrih nih a chimmi hi Pathian duhnak taktak, a muru cu a rak si rua. Clarence Jordan timi pa nih Sermon on the Mount timi Tlang Cung Cawnpiaknak (Mathai 5-7) kong a tialmi ah, teirulchamnak in iremthannak kong ah a cang tawnmi thil dot li a um a ti.

Pakhatnak cu, unlimited retaliation ti a si. Rikhiah ngei lomi teirulchamnak kan ti lai. A sullam cu mi pakhat nih na mit kap khat lei fahnak an pek tikah, anih cu a kap hnih ning in fahnak pek i zuam kha a si. Na ha pakhat a tlongh ter sual ahcun, a ha vialte khiah piak dih i zuam khi a sawh duh. A hlan chan ahcun cucu rak hman a si. A si khawh chungin teirulcham rak i zuam a si. A nak in ka thawng deuh ti langhter i zuam kha a sawh duh chihmi a si. Nihin zong ah, hmun tampi ah hmuh khawh a si rih.

Pahnihnak cu, limited retaliation ti a si. Rikhiah ngeimi teirulchamnak kan ti lai. A sullam cu mi pakhat nih na mit kap khat lei fahnak an pek tikah, anih zong kap khat lei lawng leh na rulh lai ti kha a si. Cucaah, Biakam Hlun le Hamurabi phung ahcun mit caah mit ve, ha caah ha ve ti a umnak a si. Mi pakhat nih na cungah thil sual a tuah tikah, a tuah sualmi pin ah, na lehrulh lai lo tinak a si. Teirulcham tikah a hlei hluat in na cham lai lo, ti kha a sawh duhmi cu a si.

Pathumnak cu, limited love ti a si. Rikhiah ngeimi dawtnak kan ti lai. A sullam cu dawtnak na ngeihmi kha na ral caah si loin, cun mi zei paoh caah si loin, nangmah an dawmi le na chungle lawng dawt kha a chim duh. Lev 19:18 ahcun, “Na innpa kha daw” tiin a um. Phundang in chim ahcun, na innpa a si lomi cu dawt lo zong ah a poi lo ti khi a si hnga. Innpa cu dawt hna ding. Asinain, ral cu huat bak hna ding ti kha a sawh. Dawtnak nih ri khiahmi fakpin a ngeih, hi ka ahcun.

Palinak, unlimited love ti a si. Rikhiah ngei lomi dawtnak kan ti lai. A sullam cu rikhiahmi ngei loin, an dawtu he daw lo tu he dawt ding ti kha a si. Jesuh Khrih nih Matt 5:43-44 ahcun na ral kha va daw tiah a ti. Cucu Pathian duhnak a zik cu a si. Ral dawt cu a fawi hrim lo. Nain, na dawt lai ti a si. Jesuh Khrih nih cun, a ral kha a ngaihthiam hna piin ah, an caah Pathian sinah ngaihthiam a halpiak rih hna.

Ral cu lehrulh ding timi in ral cu dawt ding ti kha Jesuh Khrih nih a kalpimi, aa nunpimi le, amah a zultu zong nih ngeih ve dingin a kan duhpiakmi cu a si. Phundang in chim ahcun teirulcham duhnak thinlungput kal takin iremthan duhnak thinlungput ngei ding kha, a kan cawpiak. Kan ral dawt cu a har ko. A fawi hrim lo. Nain, cucu lam cu i thim a kan fial. Zei tin dah kan dawt hna lai?

Mi Nih Kan Cungah An Sual Tikah

"Mi nih kan cung i sualnak an tuah tikah, kan ngaihthiam hna bantuk in kan sualnak kha kan ngaithiam ve tuah” tiin Bawipa thlacamnak kan cam tawn (Matt 6:12). Hi zawn hi mi tampi nih cam an i harh ngaimi a si. Ruah set loin kan cam caan ahcun fawi tein kan chim tawn ko nain, a sullam kan ruah tikah cam ngam lo a fawi te. Midang kan ngaihthiam khawh tung hna lo. Midang kan ngaihthiam rih tung hna lo. Zei tin dah Pathian cu kan ngaithiam kan ti ngam lai, lihchim kan cang ko lai lo maw, tiin ruah a si theo.

Sihmanhsehlaw, Jesuh Khrih nih hi thlacamnak a rak cawnpiak hna lio ahhin, midang an ngaihthiam khawh hna caah, hi tihin cam hna seh tiin a timi hna cu sidawh a si lem lo. Zei cah tiah, hi lio caan ahhin Judahmi cu Rommi kut tang ah an um. An re a thei. Thawpit ngaiin an um lio caan a si. Judahmi caah cun Rommi cu an ral an si. Cu hna ngaihthiam cu an thluak ah um dawh a si lo. Cucu miphun dang he an karlak ah a cangmi a si.

Anmah kar hrim zong ah, minung an si caah rem lonak cu a um ve ko. Mipi sawhsawh cu um rih ko hna seh, an hruaitu a simi Farasi pawl le Sadusi pawl hmanh an i rem lo. An i ngaithiam kho lo, kan ti lai cu. An lakah rem lonak tete hi cu a um pah lengmang ko. Zapi karlak zong ah a um thiam ko. Kan Bawipa Jesuh Khrih cawnpiaknak zoh tikah, a langmi cu u le nau kar hmanh ah rem lonak a rak um ti kha a si.

Jesuh Khrih nihhin cucu vialte cu tha tein a hngalh dih ko. A hngalh caah, hi tihin thla nan cam awk a si tiah, a chimh nak hna a si deuh leh rua. Pathian ngaihthiamnak hmuh duh ahcun, kan cungah thatlonak a tuahtu hna kha, ngaihthiam hmasat a herh zia kha a langhter duhmi cu a si ko. Hi tiin thla kan camnak nih, midang cungah ngaihthiamnak kan ngeih a hauh zia kha a kan theihter lai i, ngaihthiamnak lei ah a kan hruai lai, ti kha Jesuh nih a theih caah, mi nih kan cung i an sual tikah kan ngaihthiam hna bantuk in kan sualnak kha kan ngaithiam ve tuah tiah thlacam uh rak ti hna sehlaw a dawh bik ko.

Mit Caah Mit Ve

"'Mit caah mit ve, ha caah ha ve,' tiin an rak ti tawn kha nan theih. Sihmanhsehlaw kei nih cun, nan cung i thatlonak a tuahtu hna kha lehrul hna hlah u, kan ti hna . . ."

- Matthai 5:38-39

"Mit caah mit ve timi nih cun vawlei pumpi hi mitcaw ah a canter lai."

- M. Gandhi

Xhuma Xhumae

Matt 25:35-36 - “Ka rawl a tam i rawl nan ka pek, ka ti a hal i ti nan ka pek, khual ka si i nan inn ah nan ka tlun ter; puan aih awk ka ngei lo i puan nan ka pek; ka zaw i nan ka zohkhenh; thong ka tla i nan ka len,” tiah a ti hna.

Matt 25:40 - “Hihi kan chimh hna: Ka unau pakhat khat cungah, zeitluk hmanh in sifak le nauta si sehlaw, nan tuah mi thil paoh hi ka cung i nan tuah a si ko,” tiah a leh hna lai.

Ka tlangtarmi nan hmuh cun nan khuaruah a har kho men. Hihi Africa miphun pakhat i an holh a si. Hi bantuk ruahnak le nunphung hi Laimi zong nih kan ngei ve. Jesuh Khrih nih a kan cawmpiakmi he zong aa khat.

Kan hnulei thla ah ka sianginn kainak ah, kan hawipa Africa pa nih, anmah Africa ram i miphun pakhat kong a kan chimh. Cu miphun cu Hottentot asiloah Bushmen tiah an auh hna. Asinain, anmah nih cun Khoe Khoe tiah an i au. Khoe Khoe ti i a sullam cu “minung taktak” tinak a si. Cu Khoe Khoe miphun nih an ngeihmi phung pakhat cu xhuma xhumae ti a si. A sullam cu “nangmah nih ei hmasa law, a taangmi kha kei cu ka pe” ti a si. Hi nunphung an ngeihmi hi Khoe Khoe miphun an nunnak ah a biapi tukmi a si i, rawl ei kong lawng ah si loin a dangdang kong zongah an lungput a si.

Ka hawipa cu Thlanglei Africa ram tampi i Lutheran pawl an hruaitu a si. A kan chimhning ah: “Nikhat cu khual ka tlawng i, Khoe Khoe mi pawl ram ka va phan. Rang ka cit i khua pakhat ka phan. Khuami pawl cu ka chawnh pah hna i, cu ahcun tarpa pakhat a ra i na rang kha i hlan ka duh, tiah a ka ti. Mah hi keimah rang a si lo, ka pa rang ka hlan vemi a si, cun khual tlawn peh rih ding ka si fawn, tiah ka leh. Cu tikah tarpa nih cun ‘xhuma xhumae’ tiah a ka ti. Ka lung a fian lo caah, zei dah a sullam a si tiah ka hal. Cu tikah xhuma xhumae timi a sullam cu a ka chimh. An nunphung ahcun, rang cu keimah ta a si caah, ka rang cu amah kha ka hlanh hrim ding a si i, amah nih cun ramvaihnak ah a hman lai i, a hmaizarh ah a ka pek than ding khi a si. Ka theih ka ahcun, cu bantuk cel ngel cu ka ti. Nain, ka ruah deuhdeuh tikah, hihi kan Bawipa Jesuh Khrih nih a kan cawmpiakmi he aa dan ttung lo ti kha ka lung a hung fiang. Kan ngeihmi midang hrawm ve ding pei, kan Bawipa Jesuh Khrih nih a kan cawnpiak cu!”

Khoe Khoe miphun i an nunphung hi aa dawh ngaingai. Midang kha biapi tuk ah an chiah. An ei dingmi hmanh ah, midang an ei ter hmasa hna i, a taangmi kha anmah nih an ei. Mi tampi caah cun hi thil hi a si kho lomi a lo ko. A bikin nitlaklei ram ahcun, mah zawn i ruah kha a biapi bik ah an chiah. Tahchunhnak ah, mi pakhat cu lakphak din kan sawm tikah, Laimi kan thinlung ah a um colhmi cu, kan dangh lai tihi a si. A sawmtu kan si caah kanmah nih a man kan liam. Nain, Mirang pawl he cun, mah tein din le eimi kha i liam cio a si. Lakphak ti din an kan sawm caah, an kan dangh lai tinak a si lo. Dangh caan zong cu a um ve ko nain. Hei chim duhmi cu, midang caah pekpiak ti bantuk a tlawm ngai. Khoe Khoe miphun nih an i nunpi chihmi, an i sehchihmi cu, midang kha biapi ah chiah i, an caah thil tha tuahpiak kha a si. Hi Khoe Khoe pawl lawng nih maw cu nunphung dawh cu an ngeih hnga? Sihlah!

Laimi zong nih nunphung dawhdawh tampi kan ngeih. Khoe Khoe pawl nak hmanh in tam deuh kan ngei kho men. Xhuma Xhumae a sullam ka theih le cangka in ka lung ah pup tiah a hung chuakmi cu, Laimi nih khual le midang kan zohkhenh hna ning a si. Midang zawnruahnak a ngeimi miphun kan si. Khual kan ngeih tikah, kanmah hmanh nih ei kan sian lomi, kan fale hmanh pek lo tein kan fimmi, kan chuan i kan pek hna, kan eiter hna. Khual ka tlawn hnih khat ah, khua fak pin a ka ruahter tu cu, inn ngeitu nih an kan zohkhenh ning hi a si tawn. A cheu inn ahcun, innngeitu nih anmah hmanh ei siang lo tein khual an ngeih tikah chuan piak hna awk ah tiin sapherh maw, ngasa car maw, zusa car maw, va sacar maw an i chiah theu. Cucu an kan chuan piak tawn. An fale hmanh an eiter sian hna lomi kha an kan pek. Kan ei dih hnuah, a taangmi kha anmah le an fale nih an ei. Hihi ruah tikah Laimi nih midang cungah thil ttha tuah duhnak lungput kan ngeihmi kha fiang tukin a lang. Laimi cu mah zawn nak hmanh in midang zawn a ruat tawnmi kan si zia hmuh khawh a si.

Kan Bawipa Jesuh nih, midang nih rianhmi si loin midang riantu, si dingin ka ra tiah a rak ti (Marka 10:45). Midang caah nun hi zumtu nun zong a si. Laimi cu Khrihfa kan si hlan hmanh in midang zawn a ruat zungzalmi kan si. Khrih kan zumh hnu chin ahcun, midang zawnruah ding cu, nolh hmanh hau loin kan i nunpi lengmang mi kha a si ko. Sihmanh selaw, vawlei cung ah kan um caah, a zei maw caan ahcun, Laimi kan nunphung dawh a simi, Khrih zong nih a kan cawnpiakmi midang ca i nun kha kan philh caan a um theo. Kan i harh caan zong a um theo. Nai hrawng i kan theihmi thawngpang tete ka hei ruah tikah, kan Bawipa Jesuh nih a chimmi, atu i kan i thimmi cacang khi ka lung ah an hung chuak than. A rawl a tammi rawl kan pek hna, a ti a halmi ti kan pek hna, khual kha tlun inn kan onh hna, puan aih awk a ngei lomi puan aih awk kan pek hna, a zawmi kan zohkhenh hna, thong tla kan len hna tikah Jesuh Khrih cungah kan tuahmi an rak si. Cucu kan philh tawn. Kan relmi ah, “Hihi kan chimh hna: Ka unau pakhat khat cungah, zei tluk hmanh in sifak le nauta si sehlaw, nan tuahmi thil paoh hi ka cung i nan tuah a si ko,” tiah Bawipa nih a ti.

Nihin ah kan u kan nau, kan nu kan pa, kan pi kan pu a simi hna cu vansang au in an um. Ram tha ah kan phan, kan ti ko bu ah, kan lungre a thei ngai cio. A cheu cu riantuan awk aa hmuh rih lo zong kan um. Kan har ngai cio. Sihmanh sehlaw, Africa mi nih an ngeihmi xhuma xhumae timi “nangmah nih ei hmasa law, a tangmi kha kei cu ka pe” timi le, Laimi nih midang caah cun, kanmah ei hmanh siang loin, kan ngeihmi a tha bik le a thaw bik kha kan pek tawn hna mi le, kan Bawipa Jesuh Khrih nih, “Ka unau pakhat khat cungah nan tuahmi cu ka cung i nan tuahmi a si ko” a timi hi thei than hna usih, philh hna hlah usih law, kan si khawh tawk in kan khua le tlang caah zaanghlei cawi rih ko hna usih tiah kan sawm hna. Unau dawt hi Pathian dawt cu a rak si ko. A harmi bawmh hi Pathian duhnak tuah cu a rak si ko. Cucu philh hna hlah usih.