COVID 19 le Zumtu Dirhmun

COVID 19 ruangah vawleipi cu lungmit in a um. Kan thin a phang. Tihnak le lungretheihnak in kan khat. Thaizing ah zei dah a cang lai, kan hngal lo. Biakinn i pumh kha thloh kan si. Asiloah kanmah te in biakinn ah i pum rih lo dingin biakhiah cio a si. Cu tikah Khrihfa tampi nih i pum ko usih, Daniel le a hawile bantuk in ral tha tein um ko usih, an ti. Cun, biakinn ah aa pum lomi kha ralchia le zumhnak thazaang der ah an ruah hna.

Kan philh lo dingmi cu, Daniel cu a Pathian sin thlacam thloh a si. A Pathian he biaruah lo ding cu a duh lo. Cucaah, a tuahkel a simi thlacamnak cu a pehzulh. Cucaah, chiandeih kawm ah an thlak. A hawile pathum cu milem biak fial an si. Cucu an duh lo. Cucaah, meiphu chungah thlak an si. An Pathian caah zumhtlak an si. Zohchunh tlak taktak an si.

Atu lio kan tonmi thil ah, kan philh lo dingmi cu, kannih cu Pathian biak an kan thloh lo ti hi a si. Zawtnak i chawnh lo dingin, minung paohpaoh an him, kan him nakhnga, ralrin an kan fialmi a si. Thil tha tuah an kan fial. Nunzia thiam an kan fial. Kan vawleipi a dam nakding ah le virus a karh lonak ding caah a si. Nihin kan tonmi, biakinn ah pumh kan ngol ta mi hi, Khrihfami hremnak caah tuahmi a si lo. Mirum le sifak, nan biaknak, kan biaknak ti um loin MINUNG kan himnak caah tuahmi a si.

Biakinn lawng hi Pathian a umnak le aa phuannak a si lo. Jacob sinah Pathian aa phuan caan kha amah lawngte a um lio caan ah a si ko. Moses zong Pathian nih burbuk in a chawnh kha amah lawng a um lio caan a si. Jesuh nih a kawhmi hna a zultu kha biakinn ah an um lio ah a kawh hna kha a si lo. Biakinn hi Pathian biaknak caah Pathian sinah pekchanhmi a si caah, thazaang kan laknak le Pathian kan chawnhnak ah a tha khun. Sihmanhsehlaw, Pathian aa phuannak le a hmual a langhnak hi biakinn ah a si bik lo. Zumtu hna nih thinlung tak tein kan biakchawnhnak hmun kha a ngaingai ti ahcun biakinn (Khrihfabu – church) cu a si.

Biakinn kan phanh khawh lo caah kan thachiat tuk ding a si lo. Hawi dang hna he Pathian thangthat ti cu a nuam tuk. Cu lio caan kan ngaih kha kan mawh lo. Nain, Pathian nih caan a kan serpiak than te ko lai. Atu hi mibu dirhmun nak hmanh in pumpak in Pathian kan kawl le kan panh caan a si. Na Baibal kha a langhnak bik na cabuai ah chia law, hun rel hmanh. Pathian sinah thlacam law, na thilrit (na thinphannak vialte) kha thum hmanh, Pathian nih na nunnak ah thawnnak an pek lai, thinlung hnangamnak an pek lai.

Nihin ah, Khrihfa cheukhat (pastor le hruaitu tel in) nih biakinn i pumh an thawn duh lo. Hihi zumhnak thawn ah a ruatmi an um. Anmah ruangah, minung tampi nunnak ah harnak a tlung kho ti an philh rua (an i theihter lo maw, an thei lo dik). Midang sinin anmah hrim virus an i lak khawh i, an dawtmi an chungkhar le an innpa chakthlang tiang an chawnh chin khawh hna. Thlarau nih ralthatnak a ka pek timi hi Pathian thlarau nih cun a si ngaingai hnga maw? Vawleicung hmun tampi ah COVID 19 a karhnak ah aa telmi cu Khrihfabu pumhnak hi a si. Khrihfa hmuisam an chiatter.

Khrihfa biaknak hi hrem duh ah, pumh thloh si usih law, raltha in kan zumhnak caah, Khrih caah kan dir i, kan i pumh ahcun cucu kan zumhnak langhternak le Pathian sinah zumhtlak kan sinak langhternak caah a si hnga i, i pumh kha a tha ko. Khrih nih vawleicung a rat cu “nunnak kha an ngeih i, duhdim tein an ngeih khawh nakhnga ka ra” a ti bantuk Pathian nih a kan sermi kan pum, kan dawtmi hna i an pum himnak le damnak cu kanmah rian bak a si.

Daniel le a hawile bantuk dirhmun le atu kan tonmi i kan dirhmun hi aa dang. Jesuh nih vawleicung i a tlonlen ve lio ah, mizaw kha a damter hna. Zawtnak a karhter lo. Thinghmui zawtnak in a tuarmi kha a damter hna, a thianter hna. Thinghmui zawtnak in a zawmi kha khua chungah hramhram in a luhter hna lo. A damh tu in a damh hna. Cu hnu ah khua chungah an lut kho. Zawtnak a karhnak ding a simi thil vialte hrial cu zumtu a simi paoh le minung a simi paoh i kan rian a si. Nangmah rian a si i, keimah rian a si.

Zei Hmanh Lo Kan Si Lo (Genesis 1:26-31)

Zei hmanh lo, kan si lo. Pathian sermi kan si. Pathian nih "lunghmui ngaingai" in sermi kan si. Cucaah zeihmanh ka si lo, tiah kan ruah awk a si lo. Zei kan si ko. Genesis 1:26-31 ah Pathian nih minung cu amah muisam keng in a ser; minu le mipa kha a ser hna. A sermi a zoh tikah "a lunghmuih ngaingai" tiah kan hmuh.

Nihin ah "man ngei kan si" zei hmanh lo kan si lo timi hi pumpak pakhat cio nih kan hngalh than dingah chim ka duh. Nangmah zong, keimah zong Pathian sermi kan si i, Pathian muisam keng kan si. Upat tlak kan si. Genesis 1:26-28 hi Khrihfabu tuanbia ah ceih a tam ngaimi pakhat a si. Tahchunhnak ah, nu pawl nih hi cacang hi an rel tikah nu zong Pathian muisam keng kan si ti kha an fiang. Pa nakin kan niam deuh lo, Pathian nih aa tluk tein a kan sermi kan si ko ti kha an hngalh.

Khrihfabu tuanbia ah thil a kal sualmi tete an rak um. Genesis 2 i sernak tuanbia khi i lak riangmang in Pathian nih tlak in mipa a ser i thaw a chuah hnawh i a nung. Mipa hnakruh in minu cu a ser. Cu caah, mipa cu ser hmasa a si i minu cu mipa ruh in ser a si caah pa hi kan sang deuh i, nu hi an niam deuh tiah an rak i cawnpiak. Cu cawnpiaknak nih cun nihin tiang a kan zunh ai. Cu bantuk cawnpiaknak a leer deuhmi kha remhthannak dingah Genesis 1 i sernak tuanbia hi an zohthan tawn.

Cu pinah Genesis 1:26-28 lila hi an i lak i minung cu a dang sermi nakin kan sang deuh tiin sermi dang kha duhduh in tuah a rak si tikah nihin ahcun khuacaan aa thleng i, lihnin, ti lianh ti bantuk ruangah mi tampi thih a si. Cu bantuk cu a tam chin lengmang. Pathian thilser mi kan zohkhenh ding kha tha tein zohkhenh lo a si pinah, duh paoh in rak tuah a si tikah, Pathian thilser kan hrawh i, kanmah lila harnak kan i pek. Minung nih Pathian thilser hi duh paoh in tuah ding a si lo, zohkhenh ding tu a si ti chim an duh tikah Genesis 1:26-28 hi a thar in hrilhfiah a si than.

Minung kong kan chim tikah, Pathian nih minung cu amah muisam keng in a kan ser, kan ti tikah Pathian hi zei bantuk Pathian dah a si ti hi ruah chih a hau. Pathian cu suimilam a sertu bantuk ah ruah a si theo. Nain, kan Baibal nih cun Pathian cu van le vawlei le a chung ummi vialte sertu lawng si loin zohkhenhtu zong a si chih ti kha a kan cawnpiak. Khrihfabu tuanbia ah Pathian cu Pa in chim lengmang a si. Nihin ahcun hi hmelchunhnak (metaphor) hi mi cheu khat caah cun thazaang dernak a chuahter tu ah aa cang. Aruangcu, fale cungah harnak a chuah tertu, fale tha tein a cawm keng lotu, fale duh paoh in a tuahtu pale ruangah a si. Cu bantuk pale i, an fale caah cun Pathian cu Pa dirhmun in chim tikah sullam a ngei kho lo.

Baibal lei thiamsang a simi Sallie McFague timi nu nih cun Pathian kong ah hmelchunhnak (metaphor) pathum a chim: Pathian cu "Nu" (mother) bantuk, Pathian cu "duhtu" (lover) bantuk, le Pathian cu "hawikom" (friend) bantuk in a chim. Pathian cu nu, duhtu, le hawikom bantuk a si. Nule nih fale cu a hrin lawng si loin hnuk thlum in an cawm hna i, an thannak caah an zohkhenh hna bantuk in Pathian nih minung cu a kan zohkhenh ti kha a chimmi cu a si. Duhtu ti tikah duhtu nih a duhmi cu duh a nun caah a si. Duhmi cu duh tlak a si caah duh a si. A phu phu in kan i then tawn tikah kan sinah um seh, tang seh ti kan duhmi cu duh tlak a si caah a si. A nunnak ah kan tlaihchanmi a um. Pathian nih minung a kan dawtnak ah duhnak aa tel. Cu nih a langhtermi cu minung hi zei hmanh lo kan si lo. Duh a nungmi kan si. Cu caah, Pathian nih a kan duh. Duhmi pawng um cu duh cio a si. Pathian nih kan sinah um a duh cu duhnung mi kan si caah, duh awk a tlakmi kan si caah a si. Pathian cu hawikom bantuk a si. Hawikom kar lak ahcun a sang deuh, a niam deuh timi a um lo. Ruannak a um. I tluk a si. Cu caah, aho deuh kha nek deuh i, aho deuh kha upat deuh ti a um lo. Pathian nih minung hi a kan komh. A kan komh ti tikah a uk in a kan uk lo i, kanmah lei in zalong tein cawlcanghnak le duhthimnak, duhmi tuahnak nawl kan ngei. Cu nih a langhtermi cu Pathian nih a kan dawt tuk ti hi a si. Hi thil vialte a sinak cu Pathian nih amah muisam keng in sermi kan si caah a si.

Minung a ser dih tikah Pathian cu a "lungsi ngaingai" tiah Genesis catialtu nih a kan chimh. Lai Baibal ah kan pa Rev. Dr. Van Bik nih tha tein le sullam ngei tuk in a kan lehpiak tiah ka ruah. Pathian nih van le vawlei le a dangdang a ser dih tikah a zoh i Mirang holh cun good "a tha" tiah a ti. Minung a ser dih tikah very good "a tha tuk" tiah a ti. Kan Lai Baibal ahcun Pathian a "lungsi" tiah a leh. Kan hngalh cio bantuk in, a tha nain i lung si lo khawh a si. Minung nih thil kan tuah tikah lungsi ngai in kan tuah khawhmi a tlawm. A tha ko, kan ti hmanh ah, kan i lungsi kho tawn lo. Pathian nih a sermi thil a zoh tikah aa lungsi, cun minung a ser dih tikah aa lungsi ngaingai tiah a ti. Cu nih a langhtermi cu minung hi Pathian nih tha tuk le lungsi tuk in a kan sermi kan si, ti hi a si.

Salm 8 ahcun hla phuahtu nih "Minung hi zei a si caah na hnak kar ah na tenh" i "a zawn na ruah" tiah a ti. Hnak kar tenh kan timi cu a mak tuk. Kan hnak kar i aa tenhmi cu, zei tluk kan retheih zongah an zawn kan ruah hna, an caah thil tha kan tuak i, tuah piak khawh kan i zuam hna. Salm catialtu nih cun minung hi Pathian hnakkar tenhmi le zawnruahmi kan si tiah a kan cawnpiak. Cun, a peh chapmi cu, sermi vialte nakin a cungah na chiah i, "sunparnak le upatnak" kha a lu ah na chinh, a ti. Pathian dah ti lo, minung nakin a sangmi an um lo, ti kha a chim duhmi cu a si ko. Cu nih a langhtermi cu minung hi Pathian nih sang ngai le man ngei ngai, upat tlak ngaingai in a sermi kan si tihi a si ko.

Cu caah, pumpak pakhat cio nih kan hngalh awk in kan Baibal nih a kan cawnpiakmi cu man ngei kan si, zei hmanh lo kan si lo, ti hi a si. Cu bantuk in, midang kha Pathian sermi an si ve ti hngalh i nek hna lo, an cungah thatlonak tuah lo awk a si. Pathian nih amah muisam keng in a kan sermi kan si caah, pakhatnak ah, kanmah le kanmah kan i upat awk a herh; cun kan pum zong kan i dawt i thianghlim tein kan chiah awk a si. Nawlbia pahra chungah kan hmuhmi cu "Lai va nawng hlah" ti a si. Mi va that hlah ti a si. A sullam cu minung cu Pathian muisam keng, a thiangmi, upat dingmi a si, ti kha a si. Pahnihnak ah, midang zong Pathian sermi an si, upat awk an tlak ti hngalh i midang cung ah thatlonak tuah hrim lo ding, thatnak tu tuah i zuam ding a si. Zei hmanh lo kan si lo!

Theihternak: Muko Magazine (June 2018) ah ka tialmi a si.

Galilee Ram Ah Phung A Chim

Baibal relnak: Marka 1:35-39 (zoh: Luka 4:42-44)

A thaizing cu zingkate in, ni a chuah hlanpi ah, Jesuh cu a tho i khua leng hmun king ah thlacam awkah a kal. Sihmanhsehlaw Simon le a hawile hna nih cun amah kha an va kawl. An va hmuh tikah, “Mi kip nih an in kawl lengmang dahkaw,” tiah an ti. Sihmanhsehlaw Jesuh nih cun a leh hna i, “Hika hrawng i a ummi khua dang hna zong hi ka tlawn awk an si. Annih zong kha phung ka chimh ve hna awk a si, zeicahtiah anmah phung chimh awkah cun pei ka rat cu,” tiah a ti. Cucaah Galilee peng kha a tlawn dih i pumhnak inn ah khan phung a chimh hna i khuavang kha a ṭhawl hna.

I. Zingkate ah Jesuh thla a cam (1:35)

Simon nupi nu a damter hnu, khua mi zong nih an mizaw tampi an ratpi hna i, a damter hna hnu, khuavang ngeimi an khuavang a thawlpiak hna hnu, a thaizing ah Jesuh cu “zingkate in, ni a chuah hlahpi ah” a tho. Khua leng hmun king (mi an um lonak, a daihnak ah) thlacam awk ah a kal.

Jesuh hi dinh caan a ngei ve lo. Simon inn a phanh cangka mizaw (Simon pi) a damter. Zanlei ah mizaw tampi le khuavang ngeimi tampi a sinah an ratpi rih hna. A damter dih fawn hna. A rian hi a tam. Nain, “thlacam” dingah zingkate in a tho i, khua leng ah a kal.

Jesuh nih thlacam hi biapi ah a chiah. Thlacam caan a pek.

Mizaw a damter hna, khuavang a thawlpiak hna tikah mizapi (mi kip) nih Jesuh cu an kawl. Khuadei bak in kawl hna sehlaw a dawh. Simon inn ah an ra, Jesuh cu an hlam. Jesuh ton duh le hmuh duh ah, a rami an tam caah a si lai dah, Simon le a hawile nih Jesuh cu an kawl. An kawl i an va hmuh. Cun an thawh i, “Mi kip nih an in kawl lengmang dahkaw” an ti (1:36)

II. Jesuh nih thawngtha chim in Galile peng a cul dih (1:36-39)

Simon le a hawile cu Jesuh nih hitihin a leh hna:

“Hika hrawng i a ummi khua dang hna zong hi ka tlawn awk an si. Annih zong kha phung ka chimh ve hna awk a si, zeicahtiah anmah phung chimh awkah cun pei ka rat cu,” tiah a ti. (1:38)

Jesuh nih a ratnak hi hmun khat lawngah phungchim dingah siloin hmun dang le khua dang zong ah a si chih ti kha a chimh hna. Khua dang (Kapernaum a si lomi) zong hi tlawn hna ding an si, phung chimh hna awk an si, tiah Jesuh nih a chim. Marka nih cun, “Cucaah Galilee peng kha a tlawn dih i pumhnak inn ah khan phung a chimh hna i khuavang kha a thawl hna” tiah a ti (1:39).

Jesuh riantuannak ah phungchim le damternak hi then awk an tha lo ti a lang. Phung a chimnak ah mizaw an ratpi hna, a rak damh taktak hna. Phungchim lawng hi ka tuah awk a si, a ti bal lo. An herhnak cio ah Jesuh nih cun a bawmh hna. Taksa in a dammi nih thlarau in an damnak hnga phungchim cu biatak tein a tuan.

Jesuh hnu a zultu, kannih Khrihfami zong nih Jesuh bantuk in thawngtha kan chim, midang kan bawmh hna awk a herh. Jesuh nih cun zei tluk in a rian tam ko hmanh sehlaw,

• Midang a damter hna (khuavang a thawl hna) 
• Thlacam caan a ser (Pathian he pehtlaihnak a tuah) 
• Phungchim a ngol lo 

Aho hmanh aa manhmi kan um lo. Pathian rian hi manh caan ah tuanmi a si lem lo. I manh lo bu, caan i tet ngai bu, thabat pah bu, lungretheih pah ko bu, in tuanmi a si. Khrihfa kan sinak ah kaa manh tikah (ka diriam tikah) Pathian duhnak ka tuah lai, Pathian rian ka tuan lai ti cu a si thiam lo. I manh lo (rethei) ngai ko hmanh ning law, Pathian caah cun “ka thinlung dihlak, ka ruahnak dihlak, ka thazaang dihlak” ka pek lai, timi lungput le tinhnak he kan cawlcangh (nun) ding hi Jesuh nih a kan hmuhsakmi a si tiah ka ruah.

Blog Thar - Lai Pathian Hla

Laiholh in Pathian hla sakmi pawl hmun khat ah khomh in a chiah. Amah nih thawng a tanglei bantuk in ka zamhpiak law a ti i, amah tialning in ka vun chiah:

Laimi vialte caah Hlabia zoh khawh nak Blog thar a chuakmi a um cang. Cucaah len ve dingin kan sawm hna. Print zong fawi tein Print khawh a si i, Hla bia na duhmi a um ahcun Contact tuah khawh a si. Cucaah zaangfahnak tein thazaang ka pe ve u tiah kan nawl hna. A ka relpiaktu nan dihlak cung ah lunglawmhnak tampi ka ngei.

HIKA ah len khawh a si. Asiloah, http://laipathian-hla.blogspot.in/ hi click ding a si lai. Len phu ngaingai a si. 

CCOC & CMC Gospel Hla

Chinmi kan tuanbia ah, chim lengmang dingin kan ngeihmi pakhat cu Chin for Christ in One Century (CCOC) hi a si. Pathian nih Chinmi a kan dawt. Chinmi hi a rianthiang ah a kan hman hrim ko, hman rih zong a kan duh ko, ti hi a tanglei CBC (a hlan ZBC) nih an kan chuahpiak thanmi CCOC & CMC gospel hla hi ngaih tikah a fiang ngaingai, tiah ka ruah. Hi hla pawl kan ngaih nak nih ICMC (CCOC-Second Round) riantuannak ah thazaang chuah duhnak a kan ngeihter chin lai, tiah zumhnak ka ngei. Caan pekte in ngaih cio dingin kan sawm hna.

Chin Khrihfabu le Tthanghnak (Revival) by Za That

Biahmaitthi

　　　　Tthanghnak (Revival) hi kap tampi in hmanmi biafang a si. Cu hna cu Seh lei riantuannak tthanghnak (Sehlei thanchonak), nainganzi (Politic) lei tthanghnak, Science lei riantuannak tthangnak thlarau lei tthanghnak tbk hna an si. AD 1800 hrawngah Seh lei thanchonak tthanghnak nganpi a rak um. Cu ruangah seh riantuannak dohnak (industrial revolutions) hna zong kha a rak um. Cu bantuk in Science lei thiamnak thanchonak thawngin thlapa tiang zong an rak kai kho. Cu bantuk in politic lei zong a si. Chin ram zongah 1988 kum in Siangngakchia le cozah karlak ah buainak a rak um hnu cun mino tampi hriamnam tleih in rian an rak tuan. 2010 hnu in cun Chin ram ah politic lei tthanghnak nganpi a rak um i cu nih cun kawl ram a kil deng tiang in a rak hninh dih ve. Cu bantuk tthanghnak a rak um tik ah khua le ram le zatlang nun, nun pawcawmnak hna kha a tha deuhmi nunnak ah a rak thlen tawn hna. Cu hna lak ah tutan ah thlarau lei thanghnak hi a a bik in tial ka duhmi a si.

Thlarau lei tthanghnak

　　　　Bible ca zohtik ah Khrihfabu chungah tthanghnak (Revival) hi a rak um lengmang. Cu hna cu Ezip ram tthanghnak, Jordan tiva tthanghnak, Pentecost tthanghnak hna kha an si. Cu lengah Khrihfabu tuanbia ah England ram tthanghnak, American tthangnak, Europe ram tthanghnak tibantuk in ram kip tthanghnak zong a um. Sihmanhsehlaw mi cheukhat cu kan ram-ah tthanghnak a um i thlarau thianghlim kan lak ah a rak cawlhcangh lio le zalen ngai in kan um lio ah hin zeiruangah hi bantuk thil hi a can tiah khuaruahnak le tuaktannak kan ngei tawn lo. Thlarau thianghlim cawlcangnak a um lio ah hin lungfim tein um a herhhnak zawn tete a um. Zeiruangah tiah hlarau cawlcanghnak a um ah hin Pathian cawisannak le hlawhnak a sang khun tawn i cu lio ahcun Bawi Jesuh ai ah cawisan a duh vemi thil a um thiam tawn. Cucaah cu bantuk thil cu ralrin a hau ngaimi a si. Cu lengah tthanghnak a umnak ahhin Pathian mi hna cungah thil pakhat khat a phan hnga ding a um i cu thil timhtuahnak caah a rak si zungzal tawn. Cu caah tthanghnak kan timi hi tthanghnak a umnak hmun ah hin a tuanbia a dihmi a si bal lo. Cu kong kan fian khawhnak hnga a tanglei thil han hi kan zoh lai.

1. Ezip ram tthanghnak

　　　　 Moses nih Isarael miphun Ezip ram in Canaan ram ah a hruai lio hna ah khan Pathian nih Faro Siangpahrang a lunghaknak a nemtertu ah a tuahmi thil hna kha tthanghnak phunkhat a si. Cu tik ah Isarael miphun pawl cu thinlung hlimphlau ngai in Bawipa nih kan hmai ah zeidah a rak tuah lai ti kha ni khat hnu nikhat an zoh ko. Pathian nih Faro Siangpahrang hmai ah khuaruahar phunphun a tuah. Sihmahsehlaw cu thil khuaruahhar Moses hmai i a tuahmi cu, cu ka hmun ca longah a si lo. Hmailei i Rili sen an tan tik ah siseh, an rawl a tam tik-ah siseh, ral an tawn tik siseh, Pathian cu an caah thil tuah khotu a si thluangthluan te lai nak a hlan khan in a langhter chungmi a si.

　　　　 Faro siangpahrang cu Pathian cawlcanghnak le tthanghnak a tuar khawh lo caah Isarel mi cu an ram in chuahnak nawl a pek hna. Cu tik-ah Isarel miphun pawl cu an chungkhar in le an zuat satil hna he tiah Ezip ram cun an chuah. Rili sen an phanh ah an kal kho ti lo. Cu tik-ah Moses nih thla a cam i Rili pi cu cheuhnih ah aa cheu i an rak tan kho. Cu bantuk cun Israel miphun pawl cu Pathian nih an lam thluangthlun ah a hruai hna i an ti a hal caan ah ti a pek hna, an rawl a tam can ah rawl a rak pek hna. An hmai ah ummi ral vialte zong kha a rak teipiak hna.

2. Jordan tiva ah tthanghnak

　　　　 Bawi Jesuh cu Jordan tiva ah Tipil petu John nih tipilnak a rak pek. Cu lio-ah tthanghnak nganpi a rak um. Van innka a hung i van in thuro bantuk in a rak zuang i Bawi Jesuh Liang cungah aa rak fu. Cu tik ah aw thawng pakhat nih “amah cu ka dawtmi ka fapa a si, a cungah ka lung a tling” a ti. Mah thil khuaruahhar Bawi Jesuh cung i a cangmi hi hmailei a tawn hnga dingmi harnak a teikhawhnak caah a si. Cu tikah Bawi Jesuh cu Jordan tiva in a kir i ramcar chungah ni sawmli le zan sawmli rawl lo in a um. Cu lio ah Sehtan nih a tukforh cawlh. Sihmanhsehlaw Jordan tiva i tipilnak a in lio ah Pathian aw fiang tein a theihnak nih khan Sehtan tukforhnak kha a tei khoh.

3. Pentecost ni thanghnak

　　　　Pentecost ni ah tthanghnak a rak um lio ah khan minung 3000 hrawng an rak si tiah Bible ah kan hmuh. Hi bantuk thil a rak ummi hi Khrihfa pawl nih an tawn lai dingmi thil a um ruangah a si. Pentecost ni in tlawmpal ah Khrihfa hremnak nganpi a rak chuah. Sihmanhsehlaw Pentecost ni thlarau thawnnak an cung i a tlungmi thawng khan Rom cozah nih fak ngai in hremnak le harnak pe ko hna hmanhsehlaw a tei kho hna lo. Hremnak ruangah Vawlei khuaza kip an i theknak nih khan Khrifa kha a rak karhter i Pathian pennak ram kauhtertu hremnaktu an rak si deuh.

4. England ram tthanghnak

　　　　 England ram cu Khrifa ram a sinain kum zabi 16th khan Bawi le sal in thleidannak nganpi a rak um. Sihmanhsehlaw A.D. 1735 kum hrawng khan England ram ah thanghnak nganpi a rak um. Cu cu Pathian nih Harris le John Wesley hna a rak hmannak hna thawng khan a si. Cu tik ah biatak tein England ram ah thlennak nganpi a rak chuah. Church of England le cozah hna zong phun dang pi in thlennak an rak ngei. Cu bantuk thlenak a umnak hngading caah tthanghnak a rak um hi a si. Thanghnak nih cun mi tampi nun hlun kaltak in nun tharnak a rak pek hna i cu thli nih cun nun phung tha deuh a chuahter i a hmanmi biaceihnak le dinnak a rak chuahter.

　　　　Cu caah England ram sunparnak cu Vawlei thil ngeihnak, thiamnak le fimnak a rak si lo. Thawngtha biatak arak si deuh i cu cu England Siangpahrang thutdan hngatchan mi cu a rak si. An chim tawnmi cu England ah tthanghnak (Revival) a um lio ah khan khua le ram nun a sersiam ngai i Misual thong chung um pakhat hmanh an um lo an rak ti tawn. Mi tampi nih hlennak le thli an tuahsual mi hna kha an chamthan i pakhat le pakhat ngeihthiamnak bia an chim ti a si. Zalennak hmunpi ah an ram a rak cang.

5. Chin ram tthanghnak

　　　　Chin Khrihfa kan tuanbia zoh-tik ah hmunkip ah thlarau tthanghnak hi Pathian nih a mi hna hmang in a rak um lengmang ve. 1948 kum hrawngah Tidim le Falam peng ah tthangnak a rak um. 1958 hrawng ah thantlang khua cheukhat ah siseh, 1962 hrawng ah Matu peng khua cheukhat hna ah a rak phan. 1962 hnu cun Hakha peng le hmun kip ah tthangnak a rak um cang. 1970 kum hnu cun nihin tiang pehzulh in tthanghnak (Revival) hi a rak um. Khrihfa kan lamthluan ah hin thlarau thianghlim nih a kan umpi zungzal ko. Sihmanhsehlaw a can ah cu thlarau thianghlim riantuannak cu a hleice in a cawhcangh caan a um theutawn. Cu thil cu zumtu hna nih a hlei in thazang kan i laknak a si.

　　　　Asinain kan ram hmun kip ah thlarau tthanghnak a um kha zohtthan tik-ah kan zatlang nun tiangin a thleng khotu le zumtu hna lungtak te in dawtnak le tleihchannak a kan petu le khuaram dawtnak le tleihchannak a ngeitertu a si kho bal lo. ZTC i principle a tuan liomi Rev. Dr. Law Ha Ling nih Jesuh tukforhnak kong hi a sermon ton i “Cheukhat cu rawl lo kha rawl ah a tuahmi kan um” a rak ti ton. Cu bantuk cu Bawi Jesuh tthanghnak i a lungput a si lo. Lam. 11:17 ah kan hmuh bantuk in pentecost ni tthanghnak nih a chuahpi mi cu miphun thleidannak umlo in pumkhat an sinak kha a si. Sihmanhsehlaw Chin ram ah tthanghnak (Revival) a um paoh ah buu thennak nih a zulh lengmang. Kan tthanghnak hi buu thennak hrampi ah kan hmang lengmang. Mah ti-in bu thennak nih hin Chinmi lungkhahnak le miphun caah thilttha chuahpinak cu a dawnkhan taktak.

Biatlang komhnak

　　　　Nihin ah Chin miphun cu Khrihfa si kan ti nain miphun dang hna hmai-ah ziaza lei tthat-lonak he kan um chin lengmang. Mipi thinlung biatakte in a rawk (corrupt) i Khrihfa sinak hi mah pumpak nun le pomning aa khatmi nun tinak le pengtlang khat nun tinak men ah kan ruah cang. Khua le ram dawtnak le pongkam vawlei dawtnak, kan minung hawi dawtnak hna hi thlarau mi kan sinak nih hin a huap kho ti lo. Zeitindah Pathian duhning in vawlei ah kan nun lai tinak in zeitindah Pathian thinhunnak kan lawnhkhawh lai tiin vanlei zoh lawngin kan nung. Cu nih cun pumpak nun (individualistic) kha a hrin i zeithil paoh pumpak nun in kan kalpi tuk tik ahcun Pathian ram le sining taktak (principle) kan Khrifa ram ah a lang kho ti lo. Cu caah tthanghnak (Revival) cu thlarau nun tharchuahnak lawng (spiritual renewal) lawng siloin kan zatlang nun tiang-in thlennak a tuahtu si kan herh cang.

Za That

Christmas Sermon

Text: Matt 2:1-8

Biahmaithi: Vawleicung ah khua minthang tampi a um nain mi tam bik nih an theihmi khua pahnih cu Jerusalem le Bethlehem a si. December le Christmas kan phak tik paoh ah cu khua pahnih min cu kan lung chungah a hung chuak zungzal. Nihin kan relmi Matthai 2:1-8 chungah cu khua pahnih cu an lang veve. Siangpahrang pahnih an um i pakhat cu Bethlehem ah a chuak, pakhat cu Jerusalem ah a bawi thutdan he a thu. Siangpahrang pahnih kong kan ruah hlan ah khua pahnih kong kan zoh hmasa lai. 

1:1: Bethlehem Tuanbia: A hmasa deuh ah Bethlehem khua tuanbia zoh ti hna usih. Bethlehem ti cuBeth le lehem biafang pahnih aa fonhmi a si. Beth cu inn tinak a si, i lehem cu changreu tinak a si. Changreu inn a siloah rawl inn tinak a si. Kan Baibal ah Bethlehem min a langh hmasa bik nak cu Genesis 35:19 ah a si. Jacob nupi Rachel kha a fapa Benjamin a hrin ah khan ah a thi, i Bethlehem ah an ruak cu an rak vui.

1:2: 1Samuel 16:1-13; 17:12-58: kan zoh tikah Bethlehem cu David chuahnak a si, i siangpahrang caah chiti an rak thuhnak khua zong a si. Ruth tuanbia kan rel tikah Naomi kha a va thih hnu ah Moab ram in a rak kir ah khan Moab minu Ruth nih a rak zulh i Bethlehem ah a ummi mirum pa Baoz kha a rak vat. Ruth le Boaz nih cun Obed an hrin, Obed nih Jessie a hrin i Jessie nih cun David cu a hrin ti kha Ruth Baibal nih a kan chimhmi a si. Messiah cu khoika ahdah a chuah lai tiah an rak ti tikah Bethlehem ah a chuak lai tiah an rak zumh. Cucaah Mikah 5:2 kan zoh tikah, “Maw Bethlehem, khua hme bik pakhat na si nain nangmah chungin Israel uktu a chuak lai,” tiah profet biaphuan a rak um cang. Cu tic un Bethlehem cu Bawi Jesuh chuahnak a si caah khua hmete a si nain vawleicung pi nih hngalhmi khua a si.

2:1: Jerusalem Tuanbia: Jerusalem khua kong le tuanbia ka zoh rih lai. Jerusalem tihi a sullam cu “Daihnak hram” (foundation of peace) ti a si. A hmasa bik ah a min hi URUSALIM tiah an rak ti. BC 1400 lio ah Joshua hruainak in Israelmi nih Kanaan ram an rak lak ah khan a min hi a rak um cang. David chan ah khan Jebus mi pawl an rak um. David le a ralkap pawl nih Jebus mi cu an rak tei hna. Salem timi khua fate le Zion timi hmun zong kha an hun lak tikah David nih cu hmun cu khuapi ah a ser, dawh ngai in vampang in a hun kulh i khualipi ah a hun ser.

2:2: : Bawi Jesuh chan ahhin Rom miphun nih an uk. BC 62 in Pompey timi ralbawi pa hruainak in Rom miphun nih Jerusalem cu a lak i Biakinn chungah rai a thawi cuahmahmi tlangbawi pawl cu a thah dih hna, kum khat ah voikhat te lawng tlangbawi ngan bik a luhnak le rai a thawinak hmun zong kha a lut i a thurhhnomh ter dih. Bawi Jesuh chan ah Jerusalem ah Herod cu siangpahrang a si. Jerusalem cu Messiah a chuak e tiin mi vialte an ilawmh lio ah messiah thah ding in a kawl i kum hnih tang ngakchia thattu siangpahrang a thutnak khualipi a si.

3:1: Bawi Jesuh Tuanbia: Jesuh cu Bethlehem ah a chuak. A chuak tikah hrinnak hmun a ngei lo i caw inn ah a chuak. Nichuahlei mifim hna cu an ram an chuah tak i Bawi Jesuh cu Bethlehem ah an ra biak. Ram lak ummi tuukhal pawl zong kha vanmi nih Messiah a chuak e tiah a chimh hna i ramlak ah an tuu kha an ngol tak hna i caw-inn ah cun an va kal i Jesuh cu an biak ve. Jesuh cu duhsah tein a hung thang i, “Toidornak le nemnak hi kei ka seihnam cu a si, ka seihnam hi ibei ulaw nan thil a zaang lai,” tiah mi kha a cawnpiak hna.

3:2: “Mi nih ka cungah tuah hna seh ti na duh bantuk khan mi cung zong ah va tuah ve u; cu Moses nawlbia le profet hna cawnpiaknak an sullam cu a si” tiah a cawnpiak hna. A dam lomi kha damnak a pek hna, thinghmui pawl kha a thianter hna, a zengmi kha a damter hna, rawl a tammi kha rawl a pek hna, mithi a thawhter hna, sual tuah ruangah Judah nawlbia ning in thih a tlakmi kha a ngaihthiam hna. Hawikom a ngei lomi kha a komh hna.

3:3: Jesuh cu a sual lo nain misual mi hna sualnak kha aa phorh i vailam cungah an thah. Vailam cungah an thah hnu ah cun a tuanbia a dong lai tiah an ruah nain a tuanbia a dong lo. Thihnak a tei i a tho than. Ngaihthiamnak le toidornak aa tlaih i kum 2000 a rau cangmi a thih hnu zong ah a uknak a dih kho lo. Mi thinlung chungah ram a ngei i a uknak cu nikhat hnu nikhat a kau chin lengmang.

4:1: Herod Tuanbia: Herod cu Jerusalem ah a siangpahrang thutdan he a thu. Herod hi Judahmi sinak le Idum mi sinak aa cawhmi kahpia miphun a si nain mi uktu Rom miphun lungton kha aa zuam caah Rom Acozah nih Palestine ram uktu ah an sermi a si. BC 40 (a cheu nih BC 37 ah an ti) ah Rom miphun nih “Siangpahrang” min an rak pekmi a si.

4:2: Herod hi nupi pahra a ngei. Herod cu sualnak ah minthang le minngei a si. Mi cungah lunghrinhnak thinlung a ngei i amah a dotu le a raltu a si tiah a ruahmi paoh kha a thah lengmang hna. Cucaah a nupi Mariamme cu a thah, Mariamme i a nu zong a thah, a unau pakhat zong a thah, i a pu zong a thah. Miriamme he an hrinmi fapa pahnih: Alexander le Aristobulus zong a thah hna. Cucaah, Rom siangpahrang pakhat nih, “Herod fapa sinak in Herod vok caah himnak a um deuh,” a rak ti. A thih lai ah Herod cu Jericho khua ah aa thial i kum (4) a nung. A thli tein nawlbia pakhat a chuah. Ka thih tikah mi kha an ilawm sual lai ti a phan caah ilawm hna hlah seh, an mitthli tla hrimhrim seh ti a duh caah a kut tang i bawi pawl le minthang pawl vialte hna kha ka pawngah um dih hna sehlaw ka thih lecangka in thah dih si ve hna seh, tiah nawlbia a thli tein a chiahtak hna.

4:3: Cu bantuk lungput a ngeimi minung a si caah hi vawlei ah Bawi Jesuh a rat tikah aa lawm kho lo. A awlok tu a chong. Khoika set ahdah a chuah lai ti kha awlokchong in a ruat. Judahmi phungbia cawnpiaktu le tlangbawi pawl kha a auh hna i ruahnak a hal hna. “Khuazei ahdah Messiah cu a chuah lai?” tiah a hal hna. Annih nih, “Judea ram Bethlehem khua ah,” tiah an leh.

4:4: Nichuahlei mifim pawl kha a auh hna i, Ngakchia kong kha a hal hna. “Va kal ulaw ngakchia kong kha tha tein va hlat u; cun nan hmuh tikah rak ka chim than ulaw kei zong amah cu ka va bia ve lai,” a ti hna. Ngakchia a chuakmi va hmuh le va biak ve cu a tha tuk nain a ka lawng a si, a lungthin ah a sem lo. Mifim hna nih an ka hlen cang ti a theih tikah cun, “Kum hnih tang ngakchia vialte, that dih hna u,” timi nawlbia a chuah i ngakchia an thah hna ti kha kan Baibal nih a chim.

4:5: BC 19 ah Jerusalem Biakinn pi remh kha a thawk i a thih tiang ah an dih rih lo. A chan chung Biakinn pi cu a hun remh nain a cungah Pathian aa lawm kho lo. Biakinn aa dawhnak kong le lung thatha in an saknak kong kha an chimh tikah, Bawi Jesuh nih, “Mah vialte hi nannih nih nan hmuh, sihmanhsehlaw hika i lung vialte hi pakhat te hmanh a taan lo caan kha a phan lai,” a ti (Matt 21:5-6). AD 70 ah Rom miphun nih Biakinn pi cu an hrawh dih cikcek. Herod cu thil tha a tuah ko nain a nunnak taktak ah Pathian tihnak a um lo caah a thil tuahmi Biakinn pi cu sau a hmun lo. Biakinn sak cu a tha tuk ko nain Herod cungah Pathian aa lawm kho lo.

4:6: Messiah thah a duhmi lungput cu zeitindah Pathian nih a lawmh khawh lai?. Herod thinlung hmutu Bawipa cu zeitindah aa lawmh khawh lai? Aa lawm kho lo. Mah nupi a thatmi, mah fapale hmanh a thatmi, Messiah hmanh thah a duh i a kawlmi lungput cu zeitindah Pathian aa lawmh khawh lai? Jerusalem cu mithat lainawng pa Herod thutnak a si, Bawi Jesuh an thahnak khua a si. Chiatnak lei in khua minthang a si.

4:7: Mark 11 kan rel tikah Bawi Jesuh nih theipikung chiat a serhnak kan hmuh. Laimi Khrihfa tampi nih hi theipikung chiatserhnak hi theipikung taktak ah kan ruah sual tawn. A ngaingai ahcun theipikung kong a chimmi a si lo. Theipikung nih a sawhmi cu Judah miphun kha a si. Judahmi hna cu biaknak phung le lam le raithawinak ah cun an tang tuk. Sihmanhsehlaw Biaknak nih a chuahpimi nun muru: dinnak, zawnruahnak le zangfahnak cu an duh lo. Jerusalem ah langsar ngai in raithawinak cu an tuah tung. Zawnruahnak le zaangfahnak tu cu an ngei lo. Cu bantuk nun cu hnah lawng hring thei tlai lo theipikung sullam cu a si. Biaknak ah an cawlcang ngai nain biaknak nih a chuahpimi nun muru an ngei lo. Cu bantuk nun an ngeih caah, Pathian nih, “Nan raithawinak hi ka fih,” a ti.

4:8: Hosea 6:6 ah, “Ka duh bikmi cu nan raithawinak hi a si tung lo, keimah nan ka hngalh hi pei a si cu, khanghthawinak nan ka pek hi a si tung lo,” a ti. Hosea 8:13, “Annnih nih raithawinak tuah le sa ei kha an duh ngaingai. Sihmanhsehlaw an cungah ka lung a tling lo. An sualnak kha ka philh lai lo i dan ka tat hna lai; Izip ram ah ka kalter than hna lai,” a ti. Amos 5:21ff ah, “Nan puai hna cu ka huat hna i zei ah ka rel hna lo, nan sunhsakmi pumhnak hna cu ka duh hna lo. Nannih nih nan raithawinak hna le nan thawhlawm hna kha nan ka pek tikah ka cohlang hna lai lo, raithawinak ah nan hmanmi satil zong kha ka cohlang duh hna lai lo, nan hla aw kha ka theihter ti sawh hlah u; nan thanglawi aw kha ka celh hna lo,” a ti.

4:9: Nahchuahnak, nekngeihnak, le ziarngeihnak thinlung ah Pathian cu ram a ngei lo. Thil tha lo ruahnak le khuakhannak ah Bawi Jesuh nih ram a ngei kho lo. Vawlei siangpahrang thutdan umnak zong si ai kun, inn thatha zong um ai kun, milian le mithawng zong um hna ai kun, lungput tha lo a ngeimi siangpahrang thutnak Jerusalem ah Bawi Jesuh cu chuahnak hmun a um lo. 

4:10: Salm 1:1-2 ah, “Mi thalo hna khuakhannak aa tel lo i misual hna lam zong a zul lo i Pathian a nihsawhmi hna sinah a thu lomi cu thluachuakmi an si. An ilawmhnak cu Bawipa nawlbia tu ah khan a si,” a ti. Pathian thluachuahnak taktak hi suingun chawva le inn thatha ngeih hi an si lo, mi thalo mi hna khuakhannak ah itel lo te hna tu hi a si, misualmi hna lam zulh lo te hna hi a si, Pathian zei ah a rel lomi hna le Pathian a nihsawhmi hna sin itel lo hna hi thluachuahnak taktak cu an si.

Herod cu thil tha lo khuakhannak a ngeimi, ziarngeihnak, nahchuahnak le lainawn duhnak thinlung a ngeimi a si. Cu bantuk lungput a ngeimi nunnak ah Bawi Jesuh cu ram a ngei lo, hmun a ngei lo.

4:11: Sualnak hi a thangmi a si ve. David nih horduhcuainak a ngeihmi kha Bathsheba sualpinak ah a thang, Bathsheba sualpinak kha Bathsheba pasal Uriah thahnak tiang a thang. Kain nih nakchuahnak a ngeihmi cu a nau Abel thahnak tiang a phan. Herod nih nahchuahnak a ngeihmi kha a thang i lainawnnak le mithahtnak tiang a phan. Sualnak hi a thazaang a der lio ah kan tei khawh lo ahcun a thang i Pathian he ithennak tiang a chuahpi, vanram sunghnak tiang a chuahpi.

Tlangkawmnak: Kan lungthin ah Pathian nih Herod thutter a duh lo. Kan nunnak ah Pathian nih Bawi Jesuh chuahter a duh. Pathian nih kan nunnak hi Herod a bawinak Jerusalem siter a duh lo. Pathian nih kan nunnak hi Bethlehem siter a duh. Na nunnak ah Herod a bawi ahcun Jesuh cu hmun a ngei lai lo. Pathian nih kan lungthin, kan nunnak hi Bethlehem siter a duh ko, Bawi Jesuh chuahter a duh ko.

Note: Mah Sermon hi Rev. James Tin Kung nih CIM ah a thlah mi ka post chin mi a si.

A Thlummi December Lawmhnak Nan Cungah Um Ko Seh

George Herbert Thanksgiving Prayer

Thou hast given so much to me,
Give one thing more, - a grateful heart;
Not thankful when it pleaseth me,
As if Thy blessings had spare days,
But such a heart whose pulse may be Thy praise.

Top ten lists for pastor appreciation month from Baptist General Convention of Texas (BGCT)

1. Protect your pastor.
2. Understand every pastor has strengths and weaknesses.
3. Pray for your pastor.
4. Allow your pastor to be real.
5. Allow your pastor to have a life outside the church.
6. Encourage your pastor to take risks.
7. Value your pastor in writing.
8. Be available to your pastor without expectations.
9. Encourage your pastor's family to be his primary ministry.
10. Don’t become an antagonist!

Ken Connor Bia Roling

Ken Connor Washington DC ah a ummi The Center for A Just Society ah chairman a tuan mi pa nih American rammi kong hi ti hin a tial. American rammi nih kan duh bikmi le kan uar cemmi cu good life ti hi a si. Inn tha, mawtaw tha kan i cit, hnubik chuak cell phone thatha kan hman hna, thilri thatha kan i cawk i kan closet tlum lo in brand thatha kan i cawk hna. Thil thatha kan hman hna; asinain, zeitik hmanh ah kan i zat ti a um lo. Riliti a dingmi he kan i lo, kan din deuh kan ti a hal deuh. Kan ngei deuh, kan duh deuhdeuh a ti i a zaa ti a um lo, a ti. I need ti si lo in I want ti lawng te a si e, a ti.

Thisen Cu Nunnak A Si: Lainu Sining Hoihin Bible Zohthannak

Thisen cu Nunnak hrampi a si

A ni le a caan cu 2010 June thla ni 26 zan zinglei nazi 3 hrawngah a si. Zunin kal dingin ka tho. Ruah lo in ti tamtuk a hung chuak. Sibawi pa nih a rak ka chimhmi ka lungchung ah duk tiah a hung chuak colh. “Ti tampi a chuah ah cun a siloah na paw a fahtuk ahcun siloah thi a chuah ahcun zeitik caan pohah emergency ah nan kal colh lai,”tiah sizung ka kal lio ah a chimmi a si. A hngilh cuahmah lio mi kan pa cu ka vun hloh. “I tim law sizung ah kan kal lai ka ti,” i hngilh tuk lio ah ruah lo in ka thangh tikah khuaruah har in ngangko in a ka zoh. Sau nawn hnu ah “Na zun sawsawh a si lo maw a ka ti,” ti a tla thluahmah mi cu a hmuh ve tik ah a hmawhmang lo in a tho i a thil aa tim. Cun kan herh lai a timi a timh hna i Emergency room cu zinglei sangah kan phan. Leng in an ka nam i sizung cung dot ah an kan chiah. Si an ka ronh, an ka zoh, an ka hramh. Zarhpi ni chunnitlak ka paw a fah chel, a dam chel in ka um. Rawlei ti hlah an ka ti caah ti lawng ka ding i zanlei nazi 6 a hung tlin tucun fah thlorh in a fak cang. Ka nu nih phone chung in bia a ka cah mi ka lungchung ah a chuak. “ Kafa na ngan a fak tik ah Bawipa nih kan caah thihnak fak bik a tuar nak kong tu kha rak ruat. Na nganfah nak na ruah ah cun a fak chin lai i na celh lai lo. Jesuh Khrih nih na caah a tuarmi le an dawtning kong na ruah lai  i na nganfaknak zong a mah sinah na chiah lai, cun nu a si mi paoh nih an tuar cio mi a sin ko caah na ha cang naa rial lai,” tiah ka nu bia cah ka lungchung ah a hung chuak. A fah tuk ve hrat caah a cancan ah cun ka hram ruangmang ve tawn. Zan nazi 9 tuah cun Pathian thawngin damten nau mui kan hmuh. Ka tangah Siang Tha Par an vun chiah i ka nganfah nak zong a lo dih. Kaa pom i Pathian sinah lomhnak ka chim. “San a tlai lomi na fanu pum in nunnak thar na chuah ter caah Bawipa kaa lawm tuk,” tiah Bawipa sinah thla ka cam. Thi le hlam a chuak mi cu baltin in an donh. Hmuning law cu thi a tih tuk mi ka si caah mah hngallo in ka um men hnga. Thlahnih chung zeihmanh tuan lo in inn ah kaa cong. Nunnak thar caah a chuakmi thisen cu a va sunglawi hringhren dah.

Thisen le Nu Bible nih a chimning

            Kan Bible ca chungah nunnak thisen, nu chungin a chuak tawn mi (nature) ruangah nu hna cu nauta deuh in ruah an rak si. Judah mi hna nih nuphung a thei lio mi nu cu a thainglo ah an ruah hna i an nuphung theih a dihin thiannak caah thawinak an rak tuah tawn. Leviticus 15:19-30 chungah cun;

Nu nih a nuphung tawn  a hngalh tikah, ni sarih chung thianglo in a um lai i ahohmanh a mah  a tawngtu cu zanlei tiang thainglo a si lai. A thianlo chung i a ihnak paoh cu thianglo a si lai; a thutnak paoh zong thianglo a si lai. Ahohmanh a ihnak a tawng paoh cu a hnipuan kha  a suk lai i ti in aa kholh lai i zanlei tiang a thianlo awk a si lai. Cun a thuthnawhmi thil zeihmanh a tawngtu cu a hnipuan kha a suk lai i ti in aa kholh lai i zanlei tiang a thianlo awk a si lai; ihkhun siseh, a thuthnawhmi thial zeipaoh siseh, a tawngh tikah zanlei tiang thianglo a si lai. Cun pa ahohmanh nih a mah he a ih i a thian lonak cu a cungah a um ahcun cu pa cu ni sarih chung thianglo a si lai i a ihnak ihkhun paoh cu thianglo a si lai. . . . Sihmanhsehlaw a thichuahnak kha a thian ahcun ni sarih a rel lai i cu hnuah cun a thiang lai. Cun niriat ni ah cun thuro pahnih maw laileng no pahnih dik a lak lai i tlangbawi sinah, tonnak thlam innka ah cun, a rak put hna lai. Tlangbawi nih pakhat cu sual thawinak caah, a dang pakhat cu khangh thawinak caah a thawi hna lai i amah cu Bawipa hmaiah thichuah i a thian lonak caah cun tlangbawi nih remnak a serpiak lai, tiah a um.

            Judah miphun hna nih nu chungin a chuakmi thisen cu thianglo ah an rak ruah caah nuphung an theih dih tik hmanhah raithawinak tuah hnu lawnglawng ah nu cu a thaing mi ah an rak cohlan hna. Cu lawng siloin nu nih fa an ngei tik hmanhah nu a si ahcun ni 14, zarhhnih chung thianglo ah an ruah hna cu hnu ni sawm ruk le ni ruk an rel rih i cu hnu lawngah raithawi nak an tuah i an thiang tiah an zumh. Asinain fapa a ngeih a si ahcun ni 7 (zarhkhat) chung thiang lo in a um lai, cu hnu ah ni sawmthum le nithum chung a thianlo nak aa peh lai. Cun  raithawinak a tuah lai i a thiang lai tiah (Levi 12:2-7) chungah hmuh khawh a si.

Bible ah nu hna an thichuah ruangah thianlonak siseh, takvun damlonak ruangah thianlonak le a dangdang thianlonak kongah an thian lo chung, an thianhlim nak dingah tuah ding pawl cu aa tial ko hna nain zei ruangah dah mahbantuk thil hna hi thianglo ah an rak ruah hna timi kongah zei hmanh chimmi a um lo.  Chimduhmi cu a thainglo mi kong cu chim a si lengmang nain an thianlonak a ruang fianternak kong Bible ah a um lo. Cu kong he pehtlai in a hmasabik dothlat tu a si rua tiah ruahmi Luzato (1871 kum) nih Interpretation of Torah (Nawlbia cauk hrihfiahnak) timi a rak tial an ti i mah ahcun thichuah, takvun damlo nak le zei dangdang thianlonak zawtnak tiah Leviticus cauk chungah aa tial mi pawl hi thihnak he aa pehtlaimi (aa naih tukmi) an si hna caah a thianglo mi zawt, damlonak ah ruahmi an sinak a ruang a si tiah a rak ti. A sinain Klee timi nu nih cun thihnak he aa pehtlaih caah nu chungin a chuakmi thi kha a thianglo tiah Israel minih an rak zumhnak a si lai tiah Luzato nih a chuah pimi zumhnak cu a hmanlai lo tiah a rak el ve. A nih a chim ve ning ahcun nunnak thar semnak le thi hi aa pehtlai tiah Israel mi nih an rak ruah ca tuah nauinn chungin a chuakmi thi hi a thianglo tiah an rak zumhnak a hrampi a si theu lai tiah a ti.[1]

A cunglei pahnih he kalh ngaiin Kauffmann nih cun Israel miphun hna nih nu chungin a chuakmi thi a thianglo tiah an ruahnak hrampi hi Ancient Near East zumhnak in a rak  chuak mi a si lai tiah a ti. Asinain a chimmi ah a derthawm deuh nak cu Israel miphun hna nih nu chungin a chuakmi thi a thiang lo an tinak hi Ancient Near East pawl an rak zumhnak in aa thok tiah a chim ko nain zeiruang ah dah Ancient Near East pawl nih a thiang lo tiah nauinn chungin a chuakmi thi cu an ruah timi cu a phi a chuah kho ve hlei lo. Ancient Near East pawl nih an pathian le minung kar pehtlaihnak ah harnak pe tu deuh tiah an ruahmi paoh kha thianglo tiah an rak ruah hna. Cucaah nu chungin a chuakmi thi cu pathian he pehtlaih nak ah thianter lonak a chuahpi tu a si timi an zumhnak ruangah a thainglo tiah an rak zumhnak a ruang si dawh a si a ti. Asianin Ancient Near East pawl ruah ning bantuk si loin Israel minih a thianglo tiah an ruah nak tu cu pumsa thianhhlimh nak kong lei hoih deuh in an i chimh cawnpiak mi a si lai tiah a ti.[2] Cu a chimmi zong cu tlamtlin nak a ngei hlei lo zei catiah cun Israel miphun pawl tuanbia kan zoh tik ah an thianlo chung kha Pathian he pehtlaih khawh a si lo. Tlangbawi nih raithawinak a tuah hnu hna na thiang tiah ti hnu lawnglawng ah Pathian biak khawh le Pathian he i pehtlaih khawh  a si. Cucaah a fiangngai mi cu pumsa thainhhlimh nak he aa pehtlai mi lawng a rak si lo ti hi a si ko. A tawinak cun Bible ah nu nauinn chungin a chuakmi thi cu a thianglo tiah aa tial ko nain a thianlo nak a ruang cu tial a si lo zei ruang set ah ti zong fainter nak a um hlei lo. A tanglei ah Israel miphun nih nauinn chungin a chuakmi thi a thianglo tiah an rak ruahnak aa thoknak hrampi phunhnih in langh ter khawh ka vun zuam lai.

1  Nu Chungin a chuakmi thisen a thianglo timi zumhnak cu Isareal miphun nih an pawngkam zumhnak an i lakmi a si timi ruahnak

            Biakam hlun cauk dothlattu tamdeuh nihcun Israel miphun hna nih nuchungin a chuakmi thi a thianglo tiah an ruahnak cu an pawngkam miphun hna nih an rak zumh caah cu an pawngkam minung pawl zumhnak cun a si ti hi an cohlan mi a si. Scholar cheukhat nih cun Israel mi nih a zeiset hi dah an pawngkam zumhnak sinin an i lak i zei tiang hi dah an mibu hrangah an hman ti mi kha an zoh tii i an hmanning cio kha epchunh nak an tuah. Cutik ah Israel miphun hna le an pawngkam miphun hna sining ah an i dan cemnak a si ko tiah an rak ruah mi cu Israel miphun cu Pathian pakhat lawng a bia mi an si i an pawngkam mi phun hna cu pathian tampi a biami an si nak ah hin an i dan bik nak a si an ti. Scholar cheukhat ve nih an Pathian biakmi ah i dang ko hmanh hna sehlaw an zumhning le an nunning ah tampi khahnak an ngei ve ti cu el awk tha lo in a um ko caah nuchung in a chuakmi thi kong ah Israel minih a thianglo ah an hmuhnak a ruangbik cu an pawngkam ummi miphun hna zumhnak in aa thok mi a si ko lai tiah an ti. Asinain Israel miphun hna le an pawngkam ummi mibu hna an nunphung an zoh ti tikah an catial ah siseh an zuksuai mi ah siseh i khahlo nak tampi a um thotho ve caah cu zong cu cohlan har ngai ah ruah a si than hoi. Cohlan thlu awk a tlakmi zumhnak cu a si fawn lo.[3] Azei si pohah nihin tiangah mi tam deuh nih an zumh mi cu cu tik caan bak in nauinn chungthi a thianglo timi zumhnak hi aa thok ko ti le khoi ka set in aa thok ti cu theih khawh a har tuk hringhren mi a si. Asinain theih khawh nak tiang an dot hlat tik ah nu chungin a chuakmi thi a thainglo timi hi hlanlio Israel miphun hna an pawngkam a rak ummi miphun hna nih chimchin mi tuanbia le phungthluk ah a rak um diam cang mi a si ti caah cucun i thok dawh a si ti tiang hi an chim khawh mi cu a si.

            A tawinak bik le a fawinak bik in chim ahcun Israel miphun nih nu chungin a chuakmi thi a thaing lo an rak ti hlan piin an pawngkam ah a rak ummi miphun hna nunphung, zumhnak le sining ah hram thuk piin a rak thla cangmi zumhnak a si tihi a si. Cu nunphung cu i lak in Israel mi zong nih thianglo ah vun pom dawh an si.

2. Minung kong le nunphung kong a cawngmi hna nih an hmuhning

            Pahnihnak ah tawi tein langhter ka duh mi cu minungkong a cawngmi hna (Anthropologists) pawl le (traditionists) pawl nih an rauhning kong hi a si. Hlanlio minung hna an nunphung kong hlathlai nak an tuah tik ah le minung hna an sining zoh tikah thianlonak phung timi hi minung tuanbia hramthok in mibu kip nih rak i ngeih mi phungah a rak um diam cang mi, a um lio cuahmah mi le a um lai dingmi phung a si an ti.[4] Robertson Smith nih  a thianglo mi tiah ulh mi caah taboo timi biafang cu a rak hman. Taboo timi cu mibu bukhat nih silole miphun pakhat nih tonghtham lo dingin, hrial dingin ruahmi thil pakhatkhat siloah  hmunhma pakhatkhat siloah minung pakhatkhat kha a sawh mi a si. Cu taboo timi a thainglo tiah ruahmi, hrialphung a si, ulh phung a si tiah ruahmi ahcun nu hna an nau inn chungin a chuakmi thi hi hlanlio minung tuanbia zoh tikah a thianglo mi a si tiah ruahnak a rak um diam cang mi a si caah cu ka cun hram a rak thla i Israel miphun hna nih a thianglo tiah an cathiang chungah an rak langhter nak hi a si lai tiah zumh a si. Cu a thianglo tiah ruahnak a rak ummi nih cun mibu nunnak ah hram thuk ngaiin a rak bunh tikah nifatin mibu nunnak lawnghmanh ah si ti loin kan zumhnak tiangah a lanh pi theu tawn.[5] A tawinak cun biaknak chungah a thianglo tiah nauinn chungin a chuakmi thi ruah a hung si hi biaknak chung ah an rak ruah hlan piin mibu nih a thianglo tiah rak chimmi le rak ruah ciami, an nunphung chungah hram a rak sih diam cangmi a si ti khi a si ko.

            Mauss nih cun kan pum cu kan zaatlang nunnak nih fiangngai in a suai mi thlalang a si tiah a rak ti. Cu a rak chimmi bia cu i lak in Mary Douglas nih a thainglo timi ruahnak phung nih aa tinh bik mi cu mibu pi damnak caah le pawngkam thatnak, zohkhenh felnak caah a si i mibu chungah nautat mi, santlai lomi tiah thleidan nak caah a si lo tiah a rak ti. Phundang in chim ahcun Mary Douglas nih cun a thianglomi cu thil hnawmtam mi le a umnak dingah a um lo mi paoh kha a si ko tiah a ti. Cu zumhning le ruahning cu miphun kip sinah a rak ummi a si a ti. Asinain phunkhat le phunkhat kan i dannak tucu mibu cheukhat nih cun cucu an hrial hna i mibu cheukhat nih cun thil biapi pa ah an ruat lo i biapi pa zongah an chia fawn lo a ti.[6] Pipa tukin aa chiahmi mibu nih an i buaipi i minung pakhat le pakhat karlak ah theidannak tiang a chuah ter nain a ruat duh lemlo mi mibu tu nih cu zei zongah an chia lo i buainak zong a chuah pi ve lo a ti. A hmanngai mi a si ram thangcho le mi thangcho cang mi hna nih cun hi kong hi ceih ding hmanh ah ruah ti lo mi a si.

            Douglas zumhning zong cu a tling thlu lo tiah Meigs nih a el ve. Thil pakhatkhat a umnak dingah a um lo mipaoh le a thurhnawm mipoh a thianglo tiah a tlangpi in kan ti kho lo. Thil zei maw cu an umnak ding lo ah kan chiah bu ko zong ah zoh a co mi le a thurhnawm lomi an um thotho ko tiah a el. Nauinn chungin a chuakmi  thi cu a thianglo kan ti ko lio ah cu nauin chungin a chuakmi thi a um lo ah cun Pathian thluachuah nau pawi le nau neih khawh a si ve thotho lo a ti.[7] A chimmi hi a hman ngai ka ti. Nunnak aa thoknak cu thisen a si i cu thisen lo cun nunnak aa thok kho lo. Cucaah nunnak le thihnak kong he aa pehtlai mi a si caah nu nauin chungin a chuakmi thi cu a thianglo tiah kan ti kho hnga maw? Hi kongah hin mipi hi kan biapi ngaingai.  Zeicatiah cun mipi cu hi kong ah biathlek tu kan si.

            Hi kong he pehtlai in Buckley le Gottlied nih cun taboo timi biafang ruangah thianlonak a rat a si ahcun taboo biafang cu ta timi “min va bunh” le pu timi “sining hoihin” ti sullam a ngeimi biafang pahnih komh in a ra mi a si caah sining hoih in min bunh timi sullam a ngei mi a si. Cu nihcun a thianglo rumro mi lawng a sawh lo. Taboo timi a mah biafang bak nih hin palhnak, thianlonak a ngei lo i thiannak, palhlonak zong a ngei hlei fawn lo. Thil pakhatkhat kha mibu nunning hoih in a sullam chimtik ah a nak kho mi a si bantuk in a rang kho mi zong a si fawn ti khi a si ko.[8] Cucaah cun thianlonak kong ah hmanmi biafang hi kan nunphung chungah kan hman tikah kan sining hoih in a sullam kan fainter ruangah thiltha zong ah kan chiah khawh i kan nunphung le sining ruangah thil thalo zongah kan chiah khawh mi a si ti hi minung kong le nunphung kong a cawngmi hna nih an ti ning cu a si. Phundang in chim ahcun nauinn chung thi cu a mah kokek sinak ah a thiangin a thur lo. A hrilhfiah tu minung le mibu nih a thiangah kan chiah ahcun a thiang ko i thianglo ah kan chiah ahcun a thiang lo mi a si ko ti khi a sawh mi cu a si. Amah thi kokek nih thiannak le thianlo nak a ngei lo a hrilhfiah tu hrihfiah ning hoih in sullam a ngei mi a si ti hi a si.

Lainu le Thisen

            Laimi zong kan nunphung ah nu nauinn in a chuakmi thi cu a thianglo mi ah ruah a rak si. A tu zongah a si peng rih ko. Cucu kan zumhning le kan tuahphung tete ah hin tampi a lang. Tahchunhnak ah thingthei a tlai a thaw ngaimi zong lawh a cut tikah nu thi a ngei lio mi a kai ah cun a pang a chia tiah kan zumh i a hmaikum ahcun a tlai a tha ti lo tiah kan ruah. Cintlak nak lei kongah theihmi le cawnmi ka ngeih ve lo caah tampi ruah nak ka chuah pi kho lo nain si dawh a si ngaimi cu mah thingthei nih a duhmi dat hna kan pek khawh lo ahcun theitlai tha tlai ding cu a si kho ve lo mi a si. Cun thingthei kung pakhat cu a tlai kho lo. Tlaiding a si cang ko nain thei a tlai lo ahcun nu thi  an neihnak hni kha suk lo in an fenh hna i fungin an tuk hna tikah thingthei tha a hmaikum ah a tlai tite hna hi laimi nih kan rak i nun pi i cu ti zong cu kan rak tuah tawnmi a si. Phundang in chim ahcun mah thingthei cu tlai na cucang ko nain ziah na tlai lo tiah ningzak mualpho in kan tuah tinak khi a si. Keimah pumpak hrimhrim nih hi thil an tuah tawn mi hi ka hmuhton mi an si. Cun ramvai mi pa zong an nu thi a ngeih lio ah ram a vaih ah cun sa a kap kho lo ti te hna in rak ruah a si. Cun a cheu hna nih cun nupi le thi ngeih lio i ramveih cu i khawhden nak a si ti hna in an zumh.[9]

 Cu vialte kan rak i nunpi diam cang mi kan nunphung nih a kan nenh tik ah Khrihfa kan hung si hnu zong ah nu pastor cu pa pastor tluk in kan hmu hna lo. Ordination te hna zong hlanlio deuh ah cun va a ngei ti lo i a thi a dih cangmi, phundang cun a thi deng cang mi nu lawng Khrihfabu nih rak pek a si. Rian an tuan kho set ti fawn lo ordination an pek hnu hna ah a ruangcu an der thawm tuk hnu a si cang i cutik ah nu Rev. pawl cu san an tlai lo tiah kan ti than hoi hna. Voidang zongah ka tial lengmang tawn bantuk in ordination cu riantuan khawhnak ding caah pek ding a si deuhmi khi a si. U pat tuk hnu riantuan khawh ti lo hnu thazang um ti lo hnu hna ah cun zeihmanh pek thahnem lo a si. Fianghlang ngaiin thleidan nak a um ti cu chim awk a tha lo nain nauinn chungin a chuakmi thisen ruangah nu cu niam deuh ah chiah kan si zungzal. Khrihfa lawng si loin kan pawngkam zumhnak Buddhist pawl zong nih an pura a san deuh nak pawl le hmun cheukhat ahcun nu cu kai khawh a si lo tiah ca hna an tar tawn. Cun nuhni cu cungsang ah thlai phung a si hoi lo. Vawlei hri te lawngah zaar phung a si tiah ruah asi fawn. Culawng si lo in nu cu hmailei ah pathian a va si te khawh nak ding caah cun pa in a chuah hmasa a herh ti hna ah an ruah caah Buddhist nu tampi nih thla an cam tawn mi cu ka hmailei ah cun pa in hrin mi ka si khawh nak hnga tiah thla hna an cam tawn.

A ngaingai ti ahcun nauinn chungin a chuakmi thi cu nu hna kan dam hmechunh nak a si. Thichia chuak lo in a um ah cun nu caah cun nau inn zawtnak ngeih a fawi ngaingai. Cun fa nu fa pa Pathian thluachuah an si kan ti lio ah nu hi nauinn chungin a chuak mi an thi um hlah seh law fa zong ngeih khawh a si fawn hnga lo. Kan ruahnak le kan zumhnak laimi nih kan thlen a hau cang. Nu chugnin a chuakmi thi cu a thianghlim mi le nunnak thisen a si tiah kan cohlan ahcun Pathian nih a mah mui keng in a ser ve mi hna nu hna hi u pat hmaizah nak le dawtnak kan pek hna awk a si. Kan nautat hna ding an si lo. Kan dawt hna i an zawn kan ruah hna dingtu a si deuh. Zeicatiah Pathian nih a hleiin nunnak thar chuahnak ding caah rian pek mi kan si.

Biatlang Kawmnak

            De Beauvior nih a rak chimmi cu nuin hrin kan si lo, nu ah ser kan si deuh a ti. Thil pahnih in a then. Cucu sex (sining kokek) le gender (nunphung, pawngkam nih si termi) tiah a then. Nu kan sinak kan kokek ah hin zeihmanh a thianglomi, sualnak a um cia mi a si lo i kan nunphung le pawngkam tu nih nu cu cutin a um awk a si tiah sermi phungphai an ngeih mi tunih a kan nenh i a niam mi ah chiah kan sinak a si a ti.[10] A hmanngai nu cungah kan ruahnak kan thlen caan a cu cang.

            Kan Bible chung zongah Levi 17:14 ah cun, “Zeitintiah titsa vialte nunnak cu thi cu a si,” a ti. Cun Deuteronomi 12:23 zongah “A thi bel kha ei hrimhrim hlah u; Zeicatiah thi cu nunnak a si i nunnak cu sa he nan ei lai lo,” a ti. Cun Genesis 9:4 ah “Asinain sa kha a chung i thi a um lioah cun nan ei lai lo, zeicatiah nunnak cu thi cu asi,” tiah a ti ve. Cucaah Pathian nih Israel mi cu saram thi ei zong a rak thloh hna. Zeicatiah thisen cu nunnak hram a si caah a si. Saram thi hmanh kan sunhsak ah cun nunnak aa thoknak nauinn chung thisen cu upat tihzah chinchin ding khi kan si.

            Bawi Jesuh Khrih hrimhrim zong nih Matt 26:28 ah “Hihi ka thi a si, biakam fehternak thisen, sual ngaihthiamnak ca i mi tampi ca i thletmi cu a si,” a ti. Cun Hebrew 13:12 ah cun “ hi ruangah hin Jesuh zong kha, hau lengah a thih kha  si i cucu a thi in mi kha kan sualnak thianhpiak a kan duh caah a si,” a ti.  IJohn 1:7 zongah “ sihmanhsehlaw ceunak chung i a um bantukin kannih zong ceunak chung i kan um ahcun pakhat le pakhat hawikomhnak kan ngei i a fapa Jesuh thi nih khan kan sualnak vialte in a kan thianh,” a ti. A mah Bawi Jesuh Khrih hrimhrim zong a nu Mary chungin Mary thisen hmangin misual nang le kei tlanh awk ah hi vawlei ah a rak chuak ve mi a si (Mat 1:18-23; Lk 2:1-7). Cucaah nu nauinn chung in a chuakmi thisen cu thisen thiang, dawtnak thisen, remnak thisen, nunnak aa bunhnak thisen le luatnak thisen a si. Thisen cu mivial te kan nunak a si.

                                                                                                        

Theihternak: Chin International Women Magazine ah ka tialmi a si. Ca kan post khawh lonak kumkhat deng a si. Kumkhat chung taktak cawlcangh nak um lo cu tiah magazine a rel rih lo mi caah a huammi relding in ka rak post.

---

[1] Van der Toorn, From Her Cradle to Her Grave: The Role of Religion in the Life of the Israelite and Babylonian Women (Sheffield: JSOT Press, 1994), 49-65.

[2] Kauffman cauk chungta lak in C.P Wright nih a tialmi, The Disposal of Impurity: Elimination Rites in the Bible and In Hittite and Mesopotamian Literature (Atlanta, Georgia: Scholars Press, 1987), 275-277.

[3] Janet Lee and Jennifer Sasser-Coen, Blood Stories: Menarche and the Politics of the Female Body in Cotemporary U.S Society (London and New York: Routledge, 1996), 22.

[4] Ibid., 23-25.

[5] W. Robertson Smith, Lectures on the Religion of the Semites (London: A and C Black, 1914). Mah kong hi Tarja S. Philip, In the Bible; Fertility and Impurity timi cauk (New York: Peter Lang Publishing, 2006),9 ah a tialmi lak chinmi a si.

[6]Mary Douglas, Purity and Danger: An Analysis of Concepts of Pollution and Taboo (London: Routledge & K Paul, 1966), 41-57.

[7] Philip, 12.

[8] Buckley and Gottlieb, Blood Magic: the anthropology of Menstruation (Los Angelis, California:  University of California Press, 1988), 1-50.

[9] Biak Tha Hnem, Towards a Chin Woman’s Body Theology with Special Reference to Menstruation and Childbirth (Hong Kong; Chinese University of Chung Chi College, Unpublished Master of Theology Thesis, 2009), 43-45.

[10] Simone de Beauvoir, The Second Sex (New York: Bantam Books, 1964), 5-6, 60.